Maandag 17/06/2019

Dierproeven

Medicijnen worden vooral op mannetjesdieren getest, en dat is een probleem

Vooral muizen en ratten worden ingezet als proefdier. In Vlaanderen vertegenwoordigen ze zo’n 70 procent van de aangevraagde vergunningen. Beeld ASSOCIATED PRESS

Veel medische labo’s werken hoofdzakelijk met mannelijke proefdieren, maar die ‘mannelijke lens’ wordt op de korrel genomen. Want als pilletjes of poedertjes hoofdzakelijk getest zijn op mannetjes, moeten vrouwen dan wel berusten in hun geneeskundige werking?

‘Mannen zijn simpel en vrouwen ingewikkeld’, het is een oeridee dat ook is doorgedrongen in proefdieronderzoek, zo stelt de Amerikaanse neurowetenschapster Rebecca Shansky (Northeastern University) in het wetenschappelijk vakblad Science. Binnen veel vakgebieden - vooral neurowetenschappelijk en biomedisch onderzoek - is het gebruikelijk om alleen mannelijke proefdieren te gebruiken omdat er minder variatie in de resultaten zou zijn. 

Vrouwen en hun ‘knoeierige’ hormonale cyclus, klinkt het dan al snel. Wie met een voorschrift richting apotheek trekt, stelt er zich wellicht weinig vragen bij. Nochtans vormen die testen de fundamenten voor klinisch onderzoek, waardoor die mannelijke lens volgens Shansky mogelijk een ‘probleem voor de volksgezondheid’ is. Want wat bij mannen werkt, werkt niet automatisch (even) goed bij vrouwen.

Cultuur

Uit een internationale meta-analyse in 2011 bleek al dat bij dieronderzoek naar geneesmiddelen en hersenen respectievelijk 5 en 5,5 keer zoveel mannetjes als vrouwtjes onder de loep werden genomen. “Ik schat inderdaad dat afhankelijk van het vakgebied tot 80 procent van de proefdieren mannelijk is”, zegt neurobioloog Liesbeth Aerts (KU Leuven/VIB), die de website Infopunt Proefdieronderzoek (IPPO) mee coördineert.

“Terwijl het voor medicijnonderzoek natuurlijk belangrijk is dat beide geslachten zijn getest”, zegt professor Merel Ritskes-Hoitinga, hoogleraar ‘evidence-based proefdierkunde’ aan Radboudumc in Nijmegen. Ze verwijst bijvoorbeeld naar het slaapmiddel Zolpidem, waarbij een lagere dosering voor vrouwen pas werd afgekondigd nadat het al op de markt was. “Dat hangt mogelijk samen met het feit dat het vooral bij mannelijke dieren was getest.” 

Ook een Canadees onderzoek uit 2015 spreekt boekdelen: toen een eerdere studie naar pijnverlichting werd herhaald, ontdekten de onderzoekers dat een behandeling die vijftien jaar lang alleen op mannelijke dieren was getest, niet werkte bij vrouwen. “Er zijn ook voorbeelden van antidepressiva die ontwikkeld zijn bij het mannelijke geslacht, die de depressie bij vrouwen juist verergerden”, zegt Ritskes-Hoitinga.

Bij onder meer antidepressiva, slaapmiddelen en pijnmedicatie zijn voorbeelden te vinden van neveneffecten bij vrouwen. Beeld Photo News

De oorzaak van die discrepantie is volgens haar eerder ‘cultuur en traditie’ binnen bepaalde vakgebieden. Want dat hormonale fluctuaties bij vrouwelijke proefdieren – de oestrische cyclus van de rat en muis duurt bijvoorbeeld vier dagen – een ‘stoorzender’ zijn in neurologisch en biomedisch onderzoek, is weerlegd door een meta-analyse van 293 wetenschappelijke artikels in 2014. Er bleek zelfs een grotere variatie bij mannetjes doordat het samen huisvesten bij die groep voor hogere stressniveaus zorgt.

“Dat laatste is dan weer de reden dat de cultuur binnen de immunologie omgekeerd is: daar domineren de vrouwelijke proefdieren”, zegt Ritskes-Hoitinga. Beide zijn volgens haar even problematisch. “Het uitgangspunt moet de wetenschappelijke vraagstelling en dus ook de doelgroep zijn.” 

Bij onderzoek naar prostaatkanker of postnatale depressie is het bijvoorbeeld gegrond om slechts met één geslacht te werken. Maar is het logisch dat voor schildklieraandoeningen, die vijf keer zo vaak bij vrouwen voorkomen, bij de helft van de studies in 2009 geen vrouwtjesdieren werden gebruikt?

Volgens Aerts ligt aan de basis een ethisch vraagstuk: “Zelfs als een bepaald geslacht duidelijkere resultaten oplevert, moet je het ander dan maar negeren? In de realiteit zijn die sekseverschillen, zoals de hormoonspiegels, er evengoed.”

Vergrootglas

De discussie lijkt een pak minder te leven dan dat andere ethische vraagstuk: dierenwelzijn bij proeven. “In de rapportage van de details bij dierproeven verandert er bitter weinig”, zegt Ritskes-Hoitinga. Maar volgens Aerts sijpelt het wel degelijk binnen, vreemd genoeg door de gegroeide aandacht voor gendergelijkheid binnen de menselijke rangen – denk aan het gebrek aan vrouwen die doorstromen als professor. “Die bewustwording heeft ervoor gezorgd dat ook de manier van onderzoek voeren onder het vergrootglas is komen te liggen.”

Binnen het regelgevende kader lijkt er eveneens iets te bewegen. Onderzoekers die kans willen maken op geld van de Amerikaanse National Institutes of Health, wereldwijd de grootste financier van biomedisch onderzoek, moeten sinds 2015 kunnen verantwoorden dat ze maar met één geslacht werken. Ook in Europa is dat volgens het Federaal Agentschap voor Geneesmiddelen en Gezondheidsproducten (FAGG) het geval. “Het gebruik van slechts één geslacht is mogelijk mits wetenschappelijke onderbouwing dat het geslacht geen significant effect heeft op de werkzaamheid of de veiligheid van het geneesmiddel”, klinkt het.

Toch waarschuwt Shansky dat die regels het doel wel eens voorbijschieten. “Het compromis waar sommige neurowetenschappers op geland zijn, is om eerst het experiment op mannetjes uit te voeren en dan pas, gewapend met hun bevindingen, dezelfde vraag op vrouwtjes te vuren.” Opnieuw het oeridee dus: de man is de norm, de vrouw de mogelijke afwijking. Tijd om daar komaf mee te maken als er geslachtseffecten kunnen zijn, zegt Ritskes-Hoitinga. “Het is namelijk niet ingewikkeld om proeven tegelijk bij mannetjes en vrouwtjes uit te voeren.”

. Beeld Getty Images/iStockphoto
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden