Maandag 06/07/2020

Massahysterie of devotie?

Zal het naderende einde morgen ook anarchie en massahysterie veroorzaken? Weinig kans, zeggen gedragspsychologen.

'Als er massapsychose op til was, hadden we dat al lang gemerkt.'

Om te voorspellen hoe mensen gaan reageren nu de dag des oordeels ongemakkelijk dichtbij komt, loont het om te kijken naar het verleden. De wereldbevolking is in de geschiedenis al een paar keer aan het noodlot ontsnapt. Eind december 1999 bijvoorbeeld, vreest heel de wereld de zogenaamde Millenniumbug. Computers zullen de eeuwwisseling niet aankunnen en in het ergste geval ontploffen er kerncentrales. Regeringen nemen de voorspellingen serieus. Overal ter wereld buigen adviesraden zich over de nakende ramp. De modale burger reageert opvallend kalm. En de eeuwwisseling verloopt hetzelfde als andere jaren.

Duizend jaar eerder, in december 999, heerst er wel massale paniek. Middeleeuwers gedragen zich voorbeeldig, in de hoop nog snel een ticket naar de hemel te bemachtigen. Ze verkopen luxeproducten en doneren alles aan de armen. Pelgrims trekken naar Jeruzalem, waar Christus zal verschijnen. De deuren van de gevangenissen worden opengezet. Paus Sylvester leidt een dramatische nachtmis voor in de Sint-Pietersbasiliek. Maar de grote knal blijft uit.

Emotioneel kwetsbaar

Dat mensen morgen als losgeslagen gekken door de straten gaan rennen of vroom op hun knieën vallen, vindt sociaal psycholoog Hans van de Sande onwaarschijnlijk. "Ik geloof niet dat er sociale onrust op komst is", zegt de Nederlander, die organisatoren van massa-evenementen adviseert. "Over het algemeen gaat dit soort excessen gepaard met alcohol of verdovende middelen, maar dat geldt dan enkel voor de believers." Van de Sande denkt wel dat emotioneel kwetsbare mensen gevoeliger zijn voor dit soort doemscenario's.

Arts en stressconsultant Luc Swinnen knikt. "Bij momenten als deze krijg ik verschillende angstige patiënten over de vloer. Ik behandel vaak mensen die extreem perfectionistisch zijn en daarom uitstelgedrag vertonen. Ze kunnen namelijk niet alles perfect doen en schuiven taken voor zich uit. Dat eeuwige uitstellen is vaak een symptoom van een diepgewortelde angst voor de dood." Swinnen legt uit dat perfectionisten en controlefreaks op doemdagen als 21 december geconfronteerd worden met hun eigen eindigheid. "Ze geloven niet dat de wereld stopt met bestaan, maar beseffen dat zij ooit zullen eindigen."

Positief effect

Swinnen ziet zijn patiënten de banden met hun dierbaren aanhalen. "In die zin heeft dit soort dagen, zoals de vorige doemdag, 12-12-2012, een positief effect. Ik haal het als een voorbeeld aan om mijn patiënten te tonen dat hun perfectionisme geen zin heeft en dat ze zich laten meeslepen door onzin." De arts voorspelt geen massahysterie op vrijdag. "Wanneer een grote groep mensen geloof gaat hechten aan dit soort voorspellingen, wordt het gevaarlijk. Want individuen volgen de massa. Gelukkig reageren de meeste mensen met sarcastische humor. Als er hysterie zit aan te komen, hadden we dat al lang gemerkt."

Volgens Hans van de Sande zullen aanhangers van doemscenario's zich niet van hun stuk laten brengen wanneer de wereld blijft bestaan. "Als het uur van de waarheid aanbreekt en er helemaal niets gebeurt, zal het een tijdje stil blijven. Dan zal een van hen opspringen en roepen dat we allemaal gespaard zijn dankzij hun uitzonderlijke devotie."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234