Maandag 21/06/2021

'Marten Toonder had drie levens'

In zijn biografie van Marten Toonder prikt Wim Hazeu de charmante afstandelijkheid van het Nederlandse stripmonument door. Grote kindervriend, attente vader noch goed zakenman, zo staat er.

Het oud-worden heeft voor mij geen enkele bekoring. Ik raak meer en meer gewend aan de dood om me heen, zodat ik vervreemd raak van het leven. De huidige cultuur heeft geen charme voor me, en ik heb er geen zin meer in", schreef Marten Toonder, geestelijke vader van onder meer Tom Poes en Olivier Bommel in 2000 in een brief aan een vroegere medewerker.

Toonder is dan 88. Voor de buitenwereld houdt hij zich sterk. Hij bespeelt de media door zijn hoop uit te spreken op een internationale Tom Poes-film, terwijl intimi al langer weten dat de tekenafdeling van zijn Toonder Studio's wordt opgedoekt. "Ik ben een optimist", zegt hij tegen een Ierse journalist, om even later een zelfmoordpoging te ondernemen.

Wim Hazeu (72), bekend door zijn biografieën van Achterberg, Slauerhoff, Vestdijk en M.C. Escher, werkte zes jaar aan het boek, sprak met Toonders familieleden en vrienden en leverde een indringend portret af.

Verbijsterend om te lezen hoe zelfs Onno Toonder zijn vader zag als een oerconservatieve, enigszins fascistoïde, ouderwetse, strenge en asociale figuur.

"Toonder had drie levens. Zijn eerste leven vond plaats in zijn bureau waarin hij tekende en schreef. Het is het verhaal van de kunstenaar die zich het prettigst voelt in zijn cocon. Maar goed, dat geïsoleerde bestaan kon hij zich eigenlijk niet permitteren. Hij wilde de Disney van Europa te worden, maar als je wekelijks slechts twee keer je bedrijf bezoekt... Zijn tweede wereld was zijn clan: zijn vader, zijn vrouw Phiny en zijn broer Jan Gerhard. Bij hen voelde hij zich thuis, aan hen legde hij alles voor, want in wezen was Toonder erg wantrouwig. Als laatste was er zijn leven tegenover de buitenwereld, waarin hij zich tweeslachtig gedroeg. Toonder was zeer charmant, pakte iedereen in. Hij beloonde zijn kinderen ook met geschenken en geld. Maar daar wringt het schoentje. Hij was niet erg affectief tegenover zijn kinderen. Dat viel vooral op na de dood van zijn vrouw en vader. Plots viel de clan uit elkaar en gedroeg Toonder zich hulpeloos en onhandig tegenover zijn kinderen. Conflicten volgden elkaar op. En is het je opgevallen dat hij eigenlijk nauwelijks voor kinderen heeft geschreven? Tamelijk snel verdween het poesachtige van Tom Poes en werden de verhalen steeds volwassener."

Hij was beter als kunstenaar dan als zakenman, lees ik.

"Het was inderdaad eerder een creatieve man. Zijn broer Jan Gerhard vroeg hem op zeker moment waarom hij niet enkel stripmaker bleef. 'Daar verdien je toch je geld mee?', zei hij, want hij zag hoe Toonder als zakenman geld verloor. Een mooi voorbeeld: toen Toonder zich in 1965 uit de zaak terugtrok en De Bezige Bij met de Bommelpockets begon, stroomde het geld binnen, Hij is zelfs als miljonair gestorven.

"Maar hij kon inzake geld ook groots zijn. Toen De Bezige Bij aan de rand van de afgrond stond, ging Toonder in op de vraag van de directeur voor uitstel van betaling van zijn royalty's. Dat ging om honderdduizenden guldens. Goed, Toonder vroeg daar een rente op, maar in die zin was hij wel erg hulpvaardig. Hij heeft meer mensen geholpen."

Hoe omschrijft u hem emotioneel?

"(denkt na) Ik respecteer hem zonder meer. Hij was een groot kunstenaar en dé grondlegger van de strip in Nederland. Niet alleen door zijn eigen creatieve inbreng, maar ook door zijn keuze van medewerkers. Hij had een neus voor talent: hij wierf zeventienjarigen aan die later uitgroeiden tot belangrijke tekenaars, zoals Dick Matena en Thé Tjong-King. Als verteller bewonder ik hem ook. Het was een geëngageerde man die tekeergaat tegen hooghartigheid of de overbevolking. Maar dat engagement heeft er niet toe geleid dat zijn verhalen tegenwoordig niet meer gelezen kunnen worden. Integendeel, zijn 177 Bommel-verhalen zijn tijdloos. Het is ongelooflijk hoe actueel ze zijn gebleven. Ik denk spontaan aan Tom Poes en de grote Barribal, waarin hij het blufpoker en de leegheid van politici aankaart. Als ik dat transponeer naar jullie verkiezingen... Hun clichétaal, hun onoprechtheid en berekendheid. Dat toonde Toonder op magistrale wijze.

"Kijk, ik vind dat een groot kunstenaar recht heeft op asociaal gedrag. Als je je alles aantrekt, inclusief je eigen spelende kinderen rondom je, kun je niet blijven putten uit je eigen fantasie. Ik vergeef hem alles. Hij bracht verhalen zonder het Hollandse opgeheven vingertje. En weet je, zijn kinderen en kleinkinderen hebben ook niet veel respect voor hun pa of opa gehad, hoor. Vaak ging het om zijn geld. Voor Eiso geldt dat echter niet. Eiso is zo veranderd door zijn vader. Voor hem bestaat Toonder als vader niet meer, maar al kunstenaar wel. Ik heb respect voor de manier waarop Eiso desondanks de loftrompet steekt voor de kunstenaar Toonder."

Was gebeurde er eigenlijk allemaal tussen Eiso en zijn vader? Ergens las ik dat Toonder vond dat hij in een misdaadroman was terechtgekomen, met Eiso als inzet.

"Toonder heeft nooit echt respect gehad voor Eiso. Eiso was financieel afhankelijk van zijn vader: genoeg om wrijving te veroorzaken. In het voordeel van Toonders secretaresse werd hij ook aan de kant gezet als verantwoordelijke voor een stichting die Toonders zaken zou beheren. Nu, Eiso wist van het zakelijke gedeelte niet eens zo veel, maar nam het zo persoonlijk dat hij zijn vader niet meer wilde zien.

"Later werd Eiso automatisch mede-eigenaar van de handtekening van zijn vader toen hij die inschreef bij een Brussels merkenbureau. Toonder beweerde achteraf dat dat zonder zijn toestemming was gebeurd. Dat was dat tweeslachtige gedrag van Toonder: hij kon maandenlang akkoord gaan met een nieuw boek, maar als het bijna werd uitgegeven, veranderde hij van mening. De laatste vijf jaar van zijn leven hadden beiden geen contact meer."

In uw biografie lees ik hoe Toonder zijn eigen begrafenis regelde, tot vier keer toe een euthanasieverklaring opstelde en zou beschikken over de pil van Drion, een zelfmoordpil.

"Medici hebben me achteraf gezegd dat die zelfmoordpil niet bestond. Toonder moest het dus met opgespaarde pilletjes doen. Psychiaters zeggen in zo'n geval vaak dat het een schreeuw om aandacht is, want anders zou men toch wel meer medicijnen innemen. Dat kan ik niet bevestigen, maar blijkbaar was Toonder toch vrij vastberaden en had hij spijt dat het mislukt was.

"Zijn kleinkinderen hadden hem immers de regie uit handen genomen en overgebracht naar het Rosa Spier Huis (een tehuis voor kunstenaars en aan kunst gerelateerde wetenschappers, GDW). Daar heeft hij zijn leven 'uitgezeten'. Hij was negentig en gehandicapt, hij was het zat. Teruggaan naar Ierland was geen optie. Toonders huishoudster daar, Nora, had zijn vrouw Phiny plechtig beloofd dat ze tot op het einde voor hem zou zorgen. De band tussen Nora en Marten eindigde door die zelfmoordpoging, want dat kon in Nora's katholieke belevingswereld niet. Ze had ook het gevoel dat ze mislukt was en nam voorgoed afscheid. Erg tragisch allemaal."

Iets anders: Toonder sprak vaak negatief over zijn medewerkers. 'Niet meer dan schimmen', lees ik.

"'Striptekenaars moet je nooit te veel eer en geld geven, want op een gegeven moment lopen ze toch weg', schreef hij ooit. Hij dacht dat ze zonder hem niets waren. Op elke strook stond zijn handtekening, hoewel niet elke strook van hem was. Ik kan me voorstellen dat zijn medewerkers zich tekortgedaan voelden. Maar hoewel ze over zijn hardheid en gemis aan erkenning spraken, zijn ze hem tijdens zijn leven in het Rosa Spier Huis wel allemaal eer komen bewijzen. Dat is toch een teken dat men hem bewonderde."

Wim Hazeu, Marten Toonder. Een biografie, De Bezige Bij, 640 p., 29,80 euro

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234