Dinsdag 29/11/2022

InterviewJohannes Peters

Maritiem expert over sabotage Nord Stream: ‘Er is heel weinig dat níét naar Rusland wijst’

Ontsnappend gas van de Nord Stream-pijpleiding. Beeld ANP / EPA
Ontsnappend gas van de Nord Stream-pijpleiding.Beeld ANP / EPA

De ene na de andere Europese leider zegt dat de ramp bij Nord Stream het resultaat is van sabotage. Met uitzondering van Polen wijst niemand een verantwoordelijke aan. Gekeken naar motief kom je echter al snel bij Rusland uit, zegt maritiem expert Johannes Peters.

Remco Andersen

Sinds dinsdag duidelijk werd dat de Nord Stream-gaspijpleidingen hoogstwaarschijnlijk zijn opgeblazen, doen allerlei theorieën de ronde onder veiligheidsexperts. Rusland, Oekraïne, en zelfs de VS worden genoemd als mogelijke landen die erachter zitten. Kunt u ze voor ons afpellen?

Johannes Peters: “Er zijn weinig feiten, dus ik kan alleen kijken naar waarschijnlijkheden. De vraag is: welke staat heeft er belang bij om Nord Stream te saboteren? Rusland heeft meerdere motieven. Ten eerste strategisch, als communicatie naar Europese landen en in het bijzonder naar Duitsland en Polen: we zijn in staat tot sabotage van kritieke infrastructuur op de bodem van de Oostzee.”

“Om van het Russische gas af te komen zijn Duitsland en Polen steeds sterker afhankelijk van pijpleidingen vanuit Noorwegen, eveneens in de Oostzee. De boodschap zou zijn: ook die kunnen we raken, waan je niet veilig. Dit soort hybride operaties beoogt een strategisch doel te bereiken zonder een openlijk conflict te riskeren, en vindt per definitie plaats met plausible deniability: niemand zegt dat hij erachter zit. Maar de boodschap wordt verstaan in kringen van inlichtingendiensten, militairen en beleidsmakers.”

“Een tweede motief is waar wij nu over praten: onzekerheid creëren. Europese burgers vragen zich af: hoe kwetsbaar zijn we, kunnen we op onze infrastructuur vertrouwen, onze politici geloven als die zeggen dat onze energievoorziening veilig is? Polen willen weten of de Noors-Poolse Baltic Pipeline, die eveneens op de bodem van de Oostzee ligt en deze week opengaat, hen de komende jaren een veilige gasvoorziening biedt. Rusland legt zich al langer toe op het veroorzaken van economische, politieke en sociale instabiliteit in Europa. Zie het constante open en weer dichtdraaien van Nord Stream 1, waarmee Rusland prijsfluctuaties en tekorten creëert. Daarmee wil het Europese regeringen verzwakken, en het draagvlak voor Europees Rusland- en Oekraïne-beleid schaden.”

Johannes Peters is maritiem expert bij het Instituut voor Veiligheidspolitiek aan de Noord-Duitse universiteit van Kiel.

Maar de Europese energievoorziening ís al onzeker. Als Rusland zijn eigen pijpleidingen opblaast, verliest het bovendien een inkomstenbron.

“Nord Stream 1 en 2 bestaan uit twee pijpleidingen elk. Drie daarvan zijn geraakt, maar één van de twee leidingen van Nord Stream 2 is waarschijnlijk intact. De kans dat alle vier de pijpleidingen ooit nog tegelijk gebruikt zouden worden, was voor de explosie al vrijwel nihil. De komende winter heeft Europa ook zonder Nord Stream waarschijnlijk genoeg gas, maar onduidelijk is dat nog voor de winter van 2023/2024. Met de overgebleven lijn kan Rusland volgend jaar opnieuw proberen te onderhandelen.”

Zou Oekraïne erachter kunnen zitten? Hoe minder afhankelijk Europese landen zijn van Russische energie, hoe assertiever zij zich in de Oekraïne-oorlog kunnen opstellen, is de gedachte achter die theorie.

“Oekraïne heeft de militaire capabiliteit niet om een dergelijke operatie, voor de kust van Denemarken, ongezien uit te voeren. Daar zouden ze een partner voor nodig hebben. Bovendien is het risico enorm: als de betrokkenheid van Oekraïne zou worden aangetoond, zetten ze alle westerse steun op het spel. En de opbrengst is minimaal: Europa is nu ook al bezig om zo snel mogelijk van het Russische gas af te komen, Duitsland voorop. Veel te verliezen, weinig te winnen.”

Een partner dan – de Verenigde Staten?

“De VS zijn inderdaad groot tegenstander van de pijpleidingen. Ze hebben ingebruikname van Nord Stream 2 al weten te voorkomen. Daarvoor gebruiken ze economische sancties en politieke druk. Maar het lijkt me uiterst onwaarschijnlijk dat zij infrastructuur van een Europese bondgenoot opblazen. En het lijkt me voor de VS ook volstrekt onnodig om hun doel te bereiken. Je zou je dan ook kunnen afvragen waarom ze één pijpleiding heel hebben gelaten.”

Is er iets dat weg wijst van Rusland?

“Niet veel, behalve misschien dat ze hun eigen infrastructuur beschadigen. Ik zeg ook niet dat zij erachter zitten, maar het is het meest waarschijnlijke scenario.”

De Duitse marinecommandant waarschuwde eerder al voor de kwetsbaarheid van kritieke infrastructuur op de zeebodem, zoals energiepijpleidingen en datakabels. Hoe is die beschermd?

“Niet. Althans niet fysiek. Die infrastructuur is over het algemeen eigendom van particuliere ondernemingen. Die zijn vooral bezig met de technische veiligheid, niet met bescherming tegen aanvallen. Staten hebben er weinig controle over. Zeker in internationale wateren is onduidelijk wie verantwoordelijk is. De afgelopen jaren is er steeds meer discussie over deze kwetsbaarheid.”

“De belangrijkste veiligheidsgarantie bestaat uit internationale afspraken. Daarom is dit zo’n zorgwekkende escalatie.”

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234