Donderdag 20/02/2020

Maria Tarantino zocht kandidaat-burgemeester Dario Fo op in zijn Milaan

'Vergeleken met de jaren zeventig is Itali� nu een onwetende, verkleuterde natie. Het volk is slecht ge�nformeerd. Je moet het bij het handje nemen'

'Kunst die niet aanklaagt, is waardeloos'

Hij is Nobelprijswinnaar literatuur, een van de meest opgevoerde levende toneelschrijvers ter wereld en sinds kort ook kandidaat voor de burgemeesterssjerp van Milaan. Maria Tarantino zocht Dario Fo op in zijn werkkamer in Milaan. HIj sprak er over kunst, politiek en de wetten van de macht. 'Macht verandert in een monster als die in stand moet worden gehouden.'

We zitten in de werkkamer van Fo's huis in Milaan, omgeven door kilometershoge boekenrekken waar de boeken letterlijk uitpuilen. Fo neemt een wit blad en een balpen en begint te tekenen, als om aan te tonen dat hij klaar is voor het gesprek. Terwijl de balpen zich zenuwachtig over het blad voortbeweegt, vertelt Fo me over de Nobelprijs literatuur, die hij in 1997 in ontvangst mocht nemen. "Gewoonlijk bedankt een Nobelprijswinnaar de academie omdat hij de Nobelprijs heeft gekregen. Ik heb de Zweedse academie bedankt voor haar moed. Door een hofnar zoals ik tot laureaat uit te roepen, hebben ze de provocatie geenszins geschuwd."

Zeker in Italië zorgde de hoogste literaire bekroning voor 'hun' Dario Fo voor opschudding. "De Zweedse academie had een comicus bekroond, iemand die had gelachen met de DC (de Democrazia Cristiana, de partij die in Italië na de Tweede Wereldoorlog tot het einde van de jaren negentig ononderbroken aan de macht was geweest, MT), iemand die de criminele activiteiten van de staat aan de kaak had gesteld. Kortom, ik was een 'vervelende' auteur, omdat ik geen fabeltjes vertelde, maar heuse waarheden over het publieke en politieke leven." Fo kijkt even op van zijn tekening. "Of niet soms?"

Dario Fo is het soort nar dat lacht met de machthebbers en risico's allesbehalve uit de weg gaat. Maar zoals hij zelf zegt: "Als je geen risico's neemt, wil dat zeggen dat je niets waard bent en dat je leven van geen nut is geweest."

Fo werd al verketterd sinds de jaren vijftig, toen de deuren van de kerken in Milaan volgeplakt werden met affiches waarop de gelovigen werden aangespoord om de opvoeringen van hem en zijn partner Franca Rame te boycotten. Na een een sketch op tv over de maffia kregen ze in de jaren zestig zelfs doodsbedreigingen. Toen de Rai erop aanstuurde om hun teksten te censureren, weigerden ze het populaire televisieprogramma Canzonissima nog te presenteren. Die breuk met de staatszender zou een vijftiental jaar duren. In 1970 werd Rame door fascisten ontvoerd en verkracht. Tijdens hun tournee door Argentinië in de jaren tachtig bekogelden groepen fascisten de theaters waarin zijn toneelstukken werden opgevoerd.

Terugblikkend op die jaren verklaart Dario Fo dat al dat geweld aan zijn adres en dat van zijn vrouw een normale reactie was. "Macht is als een zenuw die ontbloot wordt", zegt hij. "Wanneer je ze beroert, reageert ze met geweld. De macht toont dan zijn ware gelaat."

Tijdens het tekenen werpt Dario Fo enkele vluchtige blikken op een krantenfoto waarop een groep Afrikaanse vluchtelingen op de grond zit met dekens en hun schamele bezittingen. Het beeld vormt de inspiratiebron voor zijn tekening: het verhaal van de vluchtelingen die voor de Duomo van Milaan kampeerden tijdens de kerstdagen. Ze vragen politiek asiel, maar tot nu toe weigerde de stad het hen te verlenen. "Zo is het ook met de schilderkunst", aldus Fo. "Ja, ook de zogenaamde abstracte kunst: als die écht iets wil voorstellen, moet er een houding van woede en aanklacht tegen de werkelijkheid uit blijken. Kunst als puur hedonisme bestaat niet. Schilderkunst of theater die geen aanklacht, geen weerzin uitademen, is niets waard."

Onlangs raakte bekend dat Dario Fo zich in Milaan kandidaat stelt om centrumlinks te verdedigen bij de stembusgang voor het burgemeestersambt. Op 21 januari zal hij daartoe een toespraak houden voor een publiek van 3.500 man. Onder de aanwezigen zal zeker Londens burgemeester Ken Livingstone zitten. Ondertussen heeft fotograaf Oliviero Toscani er al voor gezorgd dat de posters en reclamespot voor de verkiezingscampagne klaar zijn. "Let op! Ik ben geen gematigd man, als jullie voor mij stemmen, moeten jullie weten dat jullie een risico nemen, het risico om terecht te komen in... een beter Milaan."

Het nieuws dat Fo zich kandidaat zou stellen, kwam voor velen als een totale verrassing. Fo mag dan wel altijd veel interesse getoond hebben voor Milaan, de gedachte dat die radicale en alternatieve man de burgemeester van de hoofdstad van de Italiaanse business kan worden, heeft iets subversiefs. "Ik heb besloten op te komen bij de verkiezingen omdat ik geschokt was door de stompzinnigheid, het egoïsme, de oppervlakkigheid en de hypocrisie", argumenteert Fo. "Ik zei tegen mezelf: dat aanvaard ik niet! Hoe kan ik vermijden dat de zaken voort escaleren? Het spel gewoon meespelen bleek de enige manier.

"Milaan heeft het typische gemeenschapsgevoel verloren. Het was een stad die mensen wist te betrekken, die vrijgevig was, een stad waar een mens zich welkom kon voelen. Mijn tante vertelde me vaak over de buitenlanders die na de Tweede Wereldoorlog naar Milaan kwamen, over de zuiderlingen die naar het noorden kwamen en geen woord Italiaans kenden. Vergeleken met de jaren zeventig is Italië vandaag een erg onwetende, verkleuterde natie. Het volk is slecht geïnformeerd. Je moet het bij het handje nemen, het bij de les houden. De televisie heeft verschrikkelijk banale interesses opgewekt door programma's zoals Big Brother of Temptation Island uit te zenden. Het zijn afleidingen, manieren om de werkelijkheid te ontvluchten."

Had u zich veertig jaar geleden kunnen voorstellen dat u zich ooit kandidaat zou stellen?

Dario Fo: "Neen, wellicht niet. Weet u, soms heb ik spijt van mijn keuze. Het is niet gemakkelijk. De politieke wereld is opgetrokken uit hypocrisie, uit mensen die zich zogezegd willen inzetten voor anderen, maar waarvan het duidelijk is dat ze enkel dat doen wat in hun eigen voordeel speelt. Mensen die uit zijn op macht.

"Macht is een lelijk beest. Je ziet het in een monster veranderen op het moment dat het in stand moet worden gehouden. Ik heb getracht theater te maken voor links, met links, maar ik heb met hen moeten breken om onafhankelijk te kunnen blijven, want zij wilden mij kooien."

Maar stel dat u aan de macht komt?

"Als man die de arrogantie van de macht aan den lijve heeft ondervonden, zal ik altijd mijn best doen om redelijk en eerlijk te blijven."

De methode van een komedieschrijver is een beetje dezelfde als die van een aspirant-burgemeester: vertrekken van de werkelijkheid, praten met de mensen en vervolgens je verbeeldings- en scheppende kracht gebruiken om te bepalen welke richting je uit wilt. U paste die methode toe ten tijde van De toevallige dood van een anarchist (1970), toen u in de rechtszalen zat en sprak met uw advocaten.

"Het is de techniek van de enquête. Je mag nooit alleen op je fantasie vertrouwen, evenmin als op de vooroordelen daarvan. Het beste is bij de feiten te blijven en te vertrekken van een grote hoeveelheid documentatie. Natuurlijk speelt daarna de verbeeldingskracht een rol, ook al is de werkelijkheid zo zot dat je er situaties in kunt ontdekken die uit zichzelf al paradoxaal en ongelooflijk zijn. Zoals het verhaal van de nieuwe trams die hier een paar jaar geleden zijn aangekocht bij een Duits bedrijf dat kort daarna failliet is gegaan. De toestellen zijn beschadigd en aangezien het onmogelijk is om nieuwe stukken te bestellen voor hun herstel, is men verplicht goede trams uit elkaar te halen om de kapotte te herstellen."

De laatste jaren heeft Silvio Berlusconi's aanwezigheid in het Italiaanse politieke bedrijf kostbaar materiaal opgeleverd voor uw satires Ubu-Bas (2003) en Anomalo Bicefalo (Het tweekoppige monster) (2005).

"Dat laatste stuk gaat over een misdaad, een anonieme georganiseerde aanval tegen Poetin en Berlusconi. Het lot bepaalt dat Berlusconi wordt gered. Aangezien een deel van zijn hersenen is geraakt, wordt het ongedeerde hersendeel van Poetin bij Berlusconi getransplanteerd. Het personage dat daaruit voortspruit is een bizar, monsterlijk wezen dat zich niets meer herinnert. De enige die hem nog kan helpen is zijn vrouw. Die woont allang niet meer met hem, maar beslist uit medelijden haar man zijn leven te helpen herinneren.

"Mijn laatste werk, Mamma Pace (dat in december werd opgevoerd in Londen, MT), is gebaseerd op de lotgevallen van Cindy Sheenan, de moeder die haar zoon heeft verloren in Irak en beslist de regering-Bush uit te dagen. Ik wilde het verhaal vertellen van een vrouw die niets meer te verliezen heeft. Een vrouw wiens zoon is vermoord, een vrouw die onrecht is aangedaan, aan wie men mooie verhaaltjes heeft verteld om haar te sussen met de retoriek van de macht. Ze ontdekt echter dat de schurk enkel uit was op het bewaren van zijn macht, dat hij zelfs God aanhaalt in zijn valse religiositeit. Die vrouw beweegt hemel en aarde en slaagt erin honderdduizenden Amerikanen in opstand te doen komen."

En hoe eindigt het stuk?

"Eigenlijk is er geen einde. Het stuk eindigt met een hoogtepunt waarop de mensen de zaak beginnen door te hebben en Bush zijn geloofwaardigheid verliest, terwijl het schandaal omtrent de brutale martelingen aan het licht komt. Ik doe voort, zoals je ziet, ik teken. Als mij iets te doen staat, kan niemand me nog tegenhouden."

Met dank aan Nahid Shaikh en Gianni Marzo.

Maria Tarantino

werkt als journaliste en presentatrice voor Pure FM, TV Brussel en Canvas, waar momenteel nog De wereld van Tarantino loopt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234