Donderdag 17/10/2019

Maputo's Material Girls

Ze zijn jong, houden van het nachtleven en leiden, dankzij hun relaties met mannen, een goed leven. Maar noem hen vooral geen prostituees, want dat zijn ze niet. Curtidoras genieten juist veel aanzien onder leeftijdsgenoten. En toch is er een keerzijde aan het mooie verhaal van deze Material Girls in Mozambique.

Al in 1976 stak Bob Dylan een lofzang af over het tropische land aan de Indische Oceaan. Dylan had zijn fascinatie voor Mozambique volgens de songtekst vooral te danken aan "lots of pretty girls", die tijd in overvloed zouden gehad hebben voor "good romance". Veertig jaar later lijkt er amper iets veranderd. De weelderige bars en terrassen van hoofdstad Maputo worden nog steeds bevolkt door drommen jonge, piekfijn uitgedoste vrouwen. Maar voor een groot deel van hen is die 'good romance' niet zo onschuldig als ze ooit bezongen werd. Romantische en seksuele relaties worden aangeknoopt tegen betaling. Hogerop raken door middel van betaalde relaties is voor jonge vrouwen momenteel zo populair dat het een levensstijl genoemd wordt, een levenskeuze die bewonderd wordt door hun omgeving. Met trots noemen ze zich 'curtidoras', Portugees voor 'genieters'.

"Wat curtidora betekent?", Ada glimlacht breed. "Iemand met voldoende tijd en geld om plezier te beleven." Ada is 26, ze woont alleen in het centrum van Maputo en heeft geen kinderen. We ontmoeten haar in de stadstuin Jardin Dos Professores. De tuin geeft uit op een zeestraat aan de voet van de helling, met in de verte de rookpluimen van arme vissersdorpen waar veel van Ada's collega-curtidoras vandaan komen. Hoewel ze trots is op haar status, wil ze niet op de foto - bij ouders en familie zou haar levensstijl zwaar op de maag kunnen liggen, terwijl die bij generatiegenoten net bewonderd wordt. "Ik heb tien mannen, die me samen genoeg geld opbrengen om plezier te kunnen beleven. Acht van hen zijn getrouwd en twee zijn single. Ik geef ze zorg en aandacht. Zij geven me in ruil etentjes, avondjes uit, bloemen, geschenken en geld. De echt vermogenden betalen me een maandloon. Ik ga met elk van hen naar bed." Of ze gevoelens heeft voor hen? "Voor sommigen voel ik echte liefde. De rest hou ik enkel voor het profijt."

Ada geeft toe dat ze aanvankelijk niet gekozen heeft voor deze manier van leven, dat het een kwestie van noodzaak was. Ze verliet haar geboortedorp op 22 om business management te studeren in de grootstad. "Ik kon als student niet overleven op het geld dat mijn moeder me toestuurde", vertelt ze, "en ik had vriendinnen die aardig bijverdienden in het uitgaansleven, dus lag het voor de hand wat me te doen stond." Ook na haar afstuderen, toen een resem onbetaalde stages toch niet de verwachte job opleverden, zag ze zich verplicht ermee door te gaan. De teller van het aantal relaties kwam in vier jaar tijd op 50 staan. Maar ook nu Ada een betaalde job heeft, blijft ze doorgaan. "Ik houd van dit leven", stelt ze, "en ik ben kieskeurig genoeg om er de charmante, knappe en mooi geklede mannen uit te halen." Ada geeft daarnaast nog mee van jonge mannen te houden - 35 is haar absolute bovengrens, blanke mannen zijn een brug te ver.

Braziliaanse telenovela's

Ada vertolkt het verhaal van tienduizenden jonge vrouwen in Maputo. Ida (35), die we de dag erop op dezelfde plek ontmoeten, moest op vijftien jaar stoppen met school toen haar vader stierf. Iemand moest de zorg voor twee jongere zussen op zich nemen. Twintig jaar later is ze massagetherapeute in het exclusiefste hotel van de stad, heeft ze drie kinderen, verdient ze genoeg om rond te komen, maar blijft ze curtidora en single. Ze onderhoudt momenteel relaties met tien mannen en heeft er zo'n 35 opzitten. Haar sponsors zijn getrouwde mannen, allemaal ouder dan 45, en komen uit Maputo, Frankrijk, China en Zuid-Afrika. Ook buiten Maputo is het fenomeen goed ingeburgerd. Linda (27) uit de noordelijke stad Maxixe, van wie we het nummer kregen van een van haar vriendinnen in Maputo, heeft momenteel relaties met zeven mannen, vooral leerkrachten en verplegers tussen 35 en 50. Ze heeft er al 25 dergelijke relaties opzitten. Ze rolde in het bestaan op haar zeventiende, toen ze als straatverkoopster van noten en sigaretten niet voldoende geld bijeen geharkt kreeg om te overleven.

Opvallend: hoewel ieder van hen uit noodzaak voor dit leven koos, wil geen van hen een ander leven. Elk van hen zegt overigens geen vaste relatie te verlangen. "Ik was ooit verloofd", vertelt Ida ons, "maar toen moest ik te hard inboeten wat mijn levensstandaard betrof. Het komt erop neer dat mannen vrouwen willen controleren. Ik ben te hard gehecht aan mijn onafhankelijkheid om dat nog toe te laten."

Curtidoras zijn niet alleen financieel onafhankelijk, in de meeste gevallen onderhouden ze hun kinderen én de familie in het dorp van herkomst. Mozambique is een land waar 40 procent van de jonge twintigers geen baan kan bemachtigen en meer dan de helft van de bevolking onder de armoedegrens leeft. Curtidoras kunnen met de verkoop van hun verleidingskracht voor een zeldzame bron van inkomsten zorgen, iets waarmee ze op meer erkenning kunnen rekenen dan de mannelijke helft van de jeugd. Tegelijk blinken ze van trots om de eerste generatie te zijn die het 'moderne' leven leidt, dat van uitgaan, flirten, dansen, roken en drinken, dat hen ingelepeld wordt door de alomtegenwoordige Braziliaanse telenovela's.

Het fenomeen blijft niet beperkt tot Mozambique: in Dakar in Senegal gaan 'disquettes' - een verwijzing naar het gemak waarmee jonge vrouwen seksueel 'geformatteerd' kunnen worden en van gebruiker wisselen - 's nachts op zoek naar een 'thiof', het lokale woord voor 'vis'. De 'runs-girls' van Lagos (Nigeria) prefereren het gezelschap van getrouwde mannen omdat die geen lastige vragen stellen. In Zuid-Afrika bestaan zelfs online datingsites waarmee 'blessees' zich aanbieden aan 'blessers' en vice versa. Een jaar geleden crashte datingsite Blessfinder onder het gewicht van 296.000 bezoekers op één dag. Data van de website laten zien dat, na Zuid-Afrika, het meeste bezoek uit Zimbabwe, de VS en Groot-Brittannië komt. 'Morals must go' is de hashtag waarmee de oprichters elke post op hun Instagram-account ondertekenen.

De vraag is: wiens moraal? Is de noemer 'prostitutie', zoals veel westerlingen en blanke Zuid-Afrikanen geneigd zijn de praktijken te noemen, wel op zijn plaats? De Nederlandse antropologe Thera Rasing deed twintig jaar onderzoek naar liefde en seks in Zambia. Ze kwam tot de conclusie dat liefde en geld er, anders dan in het Westen, niet water en vuur zijn. Vrouwen krijgen namelijk vaak voor seks betaald, ook binnen vaste relaties. "Het toont aan welk ontzag er bestaat voor zowel vrouwen als seks", vertelt ze ons via mail. Rasing ontdekte zelfs dat geld voor seks deel uitmaakt van het huwelijksritueel. En wat vluchtige, betaalde relaties betreft: die komen in alle lagen van de bevolking voor. Het is niet uitsluitend een overlevingsstrategie en monogamie is niet bepaald een streefdoel. "Zelfs rijkere vrouwen gaan dit soort relaties aan", vertelt Rasing, "en wel om twee redenen: economische drijfveren en plezier. Iemand kan altijd meer geld of cadeaus binnenrijven. En wat het plezier betreft, de verveling binnen de relatie kan altijd toeslaan of een single vrouw kan altijd meer aandacht willen van mannen. Seks louter voor het plezier is geen taboe, het wordt trouwens als noodzakelijk gezien voor de gezondheid."

Liefde is een vloek

Volgens Rasing staan de zaken er in Mozambique exact hetzelfde voor. Het verklaart waarom geen van onze curtidoras zichzelf als prostituee beschouwt: korte relaties tegen betaling zijn normaal. Bovendien wordt tijdens initiatierituelen voor meisjes de "kunst van het verleiden", inclusief de technieken om middelen aan hem te ontfutselen, met de paplepel ingegeven. Na de eerste menstruatie wordt het meisje meegestuurd met een tante of traditioneel genezer om alles te leren over haar nieuw leven als vrouw. De lessen gaan van tamelijk onschuldige kennis over manieren om een man te verleiden en hoe hem te bevredigen in bed, tot bijzonder geheime manieren om zijn wil te beïnvloeden. Of in de woorden van curtidora Ida: "Een man hypnotiseren zodat die alles doet wat je wil." Het gaat met andere woorden om zwarte magie.

Het heeft repercussies op het liefdesleven van de gemiddelde Mozambikaan. Voor vrouwen is liefde iets dat ze met behulp van een traditioneel genezer over een man afroepen, voor mannen iets destructiefs en angstwekkends dat hen overkomt, dat hen besmet of bevangen heeft. Traditionele genezers hebben een arsenaal aan technieken voorhanden om vrouwen te helpen mannen te beheksen.

Traditioneel genezer Alfredo Chipanga woont met zijn drie vrouwen en zes kinderen in de sloppenwijk Polana Caniço tussen het oude stadscentrum en de golfbaan van Maputo. Hij ontkent ten stelligste ooit de techniek 'nhyama ni nhyama' of 'huid tegen huid' gesuggereerd te hebben aan de honderden curtidoras die zijn praktijk frequenteren. "Integendeel," beweert hij met opgestoken vinger, "ik vraag ze steeds een condoom te gebruiken. Met het geloosde sperma komen ze dan naar mij, ik steek het in een fles met enkele kruiden, doe een toverspreuk en sluit de fles. Zolang de fles toe blijft en in het bezit van de vrouw, zal de man bij geen andere vrouw een erectie kunnen krijgen!"

Geen enkele van de door ons geïnterviewde curtidoras geeft toe naar een traditioneel genezer te gaan voor hulp. Maar volgens de meeste Mozambikanen die we achteraf vertellen over deze reportage is dat omdat ze vrezen dat dan de duurbetaalde magie verbroken zou worden. Elk van de curtidoras is ondertussen wel perfect op de hoogte van de truc met de fles.

Glitter in de sloppenwijk

Liefde is hekserij en wie curtidoras verwart met prostituees heeft het verkeerd voor. Hoewel het ook voor de curtidoras zelf niet altijd even duidelijk is waar de grens ligt. Elk van hen geeft toe af en toe uit noodzaak de nacht in te trekken op zoek naar een onenightstand tegen betaling. En soms loopt het dan verkeerd.

Nergens steekt de glitter van curtidoras harder af dan in de grijsheid van de sloppenwijken van Matola, een half uur rijden van Maputo. We worden er onthaald door Veronica (21), gekleed in uitgaanstenue, maar in tegenstelling tot haar collega's is er bij haar niets van trots te merken. Ze is tenger, gereserveerd en duidelijk verlegen. Veronica's twee kinderen zijn elders wanneer ze met ons spreekt in het flikkerende licht van de televisie in de woonkamer. Ze heeft momenteel vijf sponsors en 25 exen, naar wie ze verwijst als 'ATM's' of bankautomaten. Geen van hen weet dat ze hiv-positief is.

"Ik kan het hen niet vertellen, anders willen ze geen seks meer met me en speel ik de geschenken en geld kwijt die ik met deze levensstijl verdien. Dit is mijn enige broodwinning", vertelt ze. Een geheim van haar ziekte maken, zou niet zo'n probleem zijn, indien ze consequent een condoom zou gebruiken. Maar dat is niet het geval. "Indien de sponsor niet wil, strubbel ik niet tegen. Ik moet twee kinderen voeden en naar school sturen, dat is het enige dat op zo'n moment door mijn hoofd spookt. Ik denk niet aan de risico's."

Mozambique is niet enkel een land waar vrouwen zich seksueel en financieel onafhankelijk wanen en uitgedost als sterren uit Braziliaanse soap opera's de straat op gaan. Het is daarnaast het land met het vijfde grootste aantal hiv-patiënten ter wereld. Volgens de laatste cijfers uit 2015 hadden 1.505.900 mensen de ziekte, in de leeftijdscategorie van 15 tot 49 jaar goed voor 13 procent van de bevolking. In Maputo lopen de cijfers nog verder op: liefst 10 procent van de mannen en een ontstellende 20 procent van de vrouwen. Elk jaar sterven 40.000 patiënten en volgens ontwikkelingsorganisatie UNAIDS zijn er al 590.000 aidswezen in het land. Ondanks een investering van meer dan 330 miljoen dollar per jaar aan preventieprogramma's, waarvan meer dan 80 procent afkomstig is uit de VS, lijkt het onmogelijk om de epidemie in te dammen.

Té seksueel

Thera Rasing en talloze andere onderzoekers zijn van mening dat de culturele aanvaarding van meerdere partners en relaties tegen betaling onmiskenbaar bijdragen aan de verspreiding van het virus. Het klinkt allemaal bekend in de oren voor wie het geruchtmakende boek Wisdom of Whores van de Amerikaanse aids-experte Elisabeth Pisani, uit 2008, gelezen heeft. Daarin stelt Pisani onverbloemd dat "hiv vooral gaat over mensen die domme dingen doen omwille van plezier of geld", daarmee de vinger voornamelijk naar het Afrikaanse continent wijzend. Ze werd in de nasleep van het boek verketterd door de wereldwijde aids-community toen ze tijdens lezingen verkondigde dat het probleem was dat "Afrikanen gewoon té seksueel zijn".

Volgens de jonge Italiaanse antropologe Francesca Cancelliere, sinds vijf jaar onderzoekster in Maputo, is het geen kwestie van domheid of overdreven promiscuïteit. "Het valt uiteraard niet te ontkennen dat een veelheid aan seksuele relaties een factor is in de verspreiding", vertelt ze, "maar polygamie is niet het probleem. Het probleem is de context van armoede waarin een groot aantal vrouwen zo veel mogelijk relaties tegen betaling aangaat, en een context van economische ongelijkheid waarbij ze niet altijd kunnen weigeren seks zonder condoom te hebben. Seks is voor velen onder hen nog steeds de enige manier van overleven." De Italiaanse onderzoekster vermeldt overigens dat ze in haar eigen onderzoek ook voldoende jonge mannen tegenkomt die zich laten betalen door rijke en oudere vrouwen, maar dat dit fenomeen veel meer onder de radar blijft.

Volgens Cancelliere zijn ngo's tot voor kort blind geweest voor het bestaan van transactionele relaties - zo heten kortstondige betaalde relaties in het jargon. De reden? "Een koloniale mindset, de overtuiging dat alles opgelost zal zijn indien Afrikanen zich gedragen volgens westerse normen en waarden, zonder enige kennis van de lokale culturele achtergrond", zegt Cancelliere. Vooral de Amerikanen, die zoals vermeld meer dan 80 procent van het preventiebudget leveren, maken brokken. President Trump, die de geldkraan dichtdraait aan elke ngo die ook maar iets te maken heeft met abortus, is maar het topje van de ijsberg. Maar liefst een derde van het Amerikaanse budget wordt toegewezen aan religieuze hulporganisaties die onthouding voor en trouw tijdens het huwelijk prediken terwijl ze weigeren condooms te promoten. Dat dezelfde maagdelijkheidsprogramma's in de States in 75 procent van de gevallen mislukken, wordt voor de gemakkelijkheid vergeten. Het bureau van de Amerikaanse aidscoördinator in Washington belooft tot zeven keer terug te bellen en laat uiteindelijk weten dat niemand tijd heeft om ons te woord te staan.

Niet alle ngo's staan onder Amerikaans bestuur, maar om begrijpelijke redenen wil iedereen op een goed blaadje staan bij de grootste donor. Het door de Amerikanen geïntroduceerde ABC-model werd daarom door iedereen sinds het begin van de epidemie in Afrika gekopieerd. 'A' staat daarbij voor abstinence of onthouding, 'B' voor be faithful of trouw tijdens het huwelijk en 'C' voor het gebruik van condoom, als de twee voorgaande toch niet blijken te lukken.

Sex hotline

De Gentse Saar Baert, die negen jaar werkte voor de dienst gezondheidspromotie, patiëntenzorg en educatie van Artsen Zonder Grenzen in onder andere Mozambique, Congo en Malawi, vindt het onbegrijpelijk dat zolang is vastgehouden aan het model. Ze vertolkt haar eigen standpunt, niet het officiële van de organisatie. "Die aanpak komt neer op anderen aanleren wat goed is en wat slecht is," vertelt ze, "en dat is gedoemd te mislukken. Is het slecht om meerdere partners te hebben? Wij kunnen vinden van wel, zij misschien niet. We kunnen onmogelijk hun culturele praktijken naar onze hand zetten. De enige boodschap met een kans op succes is: weet wat het risico is en probeer je te beschermen bij alles wat jullie doen."

Hulporganisaties als AZG hebben volgens Saar vandaag trouwens veel meer in de aanbieding dan alleen condooms. "Zo veel mogelijk besmette mensen krijgen toegang tot aidsremmers", zegt Saar, "die maken het virus zo zwak dat het niet meer besmettelijk is."

Het besef dat onthouding en trouw geen soelaas bieden, is nu ook in Mozambique aan het doordringen. De komende maanden verschijnen twee nieuwe apps die erop gericht zijn besmetting in te dijken. De service 'sms biz' is een hotline waarbij iedereen die vragen heeft die via sms kan stellen aan een team seksuele gezondheidsexperten. 'Mo biz' is een app die het dichtstbijzijnde verdeelpunt van condooms op het scherm tovert. Ondertussen gaan dragers van het virus, zoals Veronica, massaal aan medicijnen die het virus onbesmettelijk maken - op voorwaarde dat ze die pillen trouw blijven slikken. Veronica's maandelijkse afspraak in het aidscentrum staat te blinken in een agenda vol afspraakjes.

De namen van de curtidoras werden op hun verzoek veranderd. Deze reportage kwam tot stand met de steun van het Fonds Pascal Decroos voor Bijzondere Journalistiek, fondspascaldecroos.org

***

Links: de illegale markt van Maputo, afdeling seks en geld. Poeders voor mannelijke potentie, pillen om rijk te worden en amuletten om mannen willoos te maken.

Boven: twee curtidoras in de periferie van Maputo.

Een elfjarige tijdens een rituele zegening. Vanaf de eerste menstruatie leren meisjes de kunst

van het verleiden.

Boven: traditioneel genezer Alfredo Chipanga.

Onder: mannen laten zich in geïmproviseerde kerken of bij genezers beschermen tegen hekserij.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234