Zaterdag 22/01/2022

Manuscripten van Man Ray op fotopapier

fotografie

man ray en marcel lefrancq, twee surrealisten tentoongesteld in charleroi

Hebben we van Man Ray nog niet alles gezien, gelezen of geweten? De foto's van deze surrealist zijn iconen van de twintigste eeuw geworden: de vrouw met het Afrikaanse masker, Le violon d'Ingres (de rug van Rays minnares Kiki de Montparnasse, met de f-gaten van een viool), de billen van La Prière... Is er na de overzichtstentoonstellingen in het Centre Pompidou (1998) of in het Italiaanse Lucca (2002) nog iets nieuws onder de zon? Het Fotomuseum van Charleroi bewijst van wel.

Charleroi

Van onze medewerker

Eric Min

Neen, het handvol pornografische standjes dat Man Ray (1890-1976) in bed met Kiki registreerde en dat samen met blasfemische gedichten van Aragon en Péret in het clandestien in België gedrukte boekje 1929 werd gepubliceerd, krijgen we niet te zien. Het intieme karakter van de tentoonstelling heeft te maken met de aard van het getoonde materiaal. Het museum mocht een keuze maken uit de contactafdrukken die Lucien Treillard, Rays laatste assistent, liefdevol heeft bijeengespaard. Het zijn fotografische notities, getuigen van een work in progress, wat een manuscript is voor de schrijver of een schetsboek voor de schilder. De kleine foto's dragen vaak de sporen van Rays hand; hij trekt lijntjes, laat weg wat niet essentieel is en stelt zich voor hoe het resultaat er zal uitzien.

In albums of musea treffen we doorgaans afgewerkte producten aan die door volgzame hulpjes zijn afgedrukt, niet de aantekenarbeid die eraan voorafgaat. Museumdirecteur Xavier Canonne weet maar al te goed dat een kijkje in de keuken van de Meester een spannende tentoonstelling voor specialisten kan opleveren, maar ook dat je het brede publiek over de drempel moet krijgen. Naast het verhaal van de contactafdrukken, met portretten uit het artistieke milieu waarin Ray als huisfotograaf fungeerde, zegt de expositie dus ook iets over de manier waarop onze Man met voorwerpen omging - en vooral met vrouwen.

Voor een surrealist zijn levenloze objecten sowieso geschenken van de goden, uitvluchten om iets te zeggen over vervreemding, dood en het onbewuste. Je kunt er assemblages van maken of er toevalskunst mee bedrijven, zoals de volgelingen van Lautréamont, die lichtjes hyperventileerden bij het kijken naar de onbedoelde schoonheid van een paraplu en een naaimachine op een ontleedtafel. Berenice Abbott, ooit Rays assistente, heeft terecht opgemerkt dat de portretten die hij van mannen maakte, er best mogen wezen, terwijl hij in vrouwen hooguit vormen zag die hij als rekwisieten tussen de andere surrealistische clichés (borstbeelden, ledenpoppen of glazen bollen) posteerde. In Charleroi krijgen we een imposante parade van het surrealistische legioen (Crevel, Artaud, Ernst, Cocteau, Tzara, Duchamp...), maar het zijn vooral Rays vrouwen die de bezoekers aantrekken, als de 'magnetische velden' uit Bretons boek.

De fotograaf is een absolute vrouwenzot die een stoet sensuele dames tot zich heeft genomen: het voluptueuze schildersmodel Kiki, de hitsige ijskoningin Lee Miller, die de arme Ray meetroonde naar het zonnige zuiden om er aan partnerruil te doen, Meret Oppenheim, Juliet Browner of de danseres Ady die hij in 1938 liet poseren in de houding van de Coat Stand uit 1920, een hybride van paspop en mens. De kunstenaar geniet van hun zintuiglijkheid en doet er iets mee; met een duur woord heet zoiets 'sublimatie'. Lichamen plooien zich naar zijn regieaanwijzingen of spelen Afrikaanse beelden na. Ook de houten poppetjes Mr. and Mrs. Woodman die de liefde bedrijven in complexe standjes, zijn een mooi voorbeeld van de manier waarop Ray met zijn demonen in de weer was: als de schooljongen in het schuurtje.

Voor de volledigheid zijn in Charleroi ook enkele rayografieën (op fotopapier gelegde voorwerpen die belicht worden) en solarisaties (afdrukken die tijdens de ontwikkeling even aan licht worden blootgesteld, zodat de vormen een zwart randje krijgen) opgehangen. Toen Man Ray nog Emmanuel Radnisky heette, kogelde hij wel eens dode muizen weg met een speelgoedkanon. Heeft hij ooit iets anders gedaan?

Het museum organiseert altijd twee, drie tentoonstellingen in één keer, en vaak zijn er echte ontdekkingen te doen. Dat is nu niet anders: op de bovenverdieping krijgen we een ruime retrospectieve van de vrijwel onbekende fotograaf Marcel G. Lefrancq (1916-1974) uit Mons. Als we de schrijver Patrick Roegiers mogen geloven, was hij een "surréaliste hennuyer, mais pas ennuyeux" (een allesbehalve saai surrealist uit de gouw Henegouwen). Zijn Eloge du carnage uit 1946, een in prikkeldraad gewikkelde fauteuil onder een woeste wolk, maakt deel uit van de vaste collectie van het museum, en ook Lefrancqs collages worden af en toe nog geëxposeerd.

Vandaag blijkt dat de man een boeiend vertegenwoordiger was van het Waalse (politiek) revolutionaire surrealisme, die stemmig werk bijeen heeft gefotografeerd: het nachtelijke Mons 'à la façon de Brassaï' (ondanks de nadrukkelijk poserende man met deukhoed), portretten van medestanders, vormexperimenten, naakten en stillevens. De sterkste beelden en teksten zijn samengebracht in een boek dat de wat naïeve poëzie van deze superieure dilettant uitstekend tot haar recht laat komen.

WAT: Foto's van Man Ray en Marcel G. Lefrancq WAAR EN WANNEER: Fotografiemuseum, avenue Paul Pastur 11, Mont-sur-Marchienne. Tot 1 juni. Elke dag behalve maandag, van 10 tot 18 uur. Toegangsprijs 4 euro. De catalogus Man Ray intime kost 30 euro, de monografie over Lefrancq 32,50 euro (samen 55 euro). ONS OORDEEL: Mooi werk van een grote naam en van een petit maître die terecht uit het vergeetboek is gehaald.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234