Zondag 17/01/2021

Manieren op leven en dood

door Sophie De Schaepdrijver

Inzake literatuur bezit ik een erg modale smaak. Het woord 'boek' roept bij mij vooral associaties op met forse romans vol scherp neergezette personages, alsook cultuurschokken, ontdekkingen, misverstanden, lust, wraak en een afgewerkt einde, compleet met ontknoping of catharsis. Maar kan dat soort boeken nog, in deze tijd? Welke auteur bezit nog de hybris om een hele samenleving neer te zetten, of gewoon maar een milieu, in het genre van Jane Austens "drie of vier deftige families in een plattelandsparochie"? En wie durft nog een echt eindigend einde aan zijn narratief te breien? Welke auteur meet zich nog dat soort autoriteit aan? Het antwoord is: de gewiekste auteur, in elk geval, want er bestaan véél modale lezers, die letters willen voor hun geld, en personages en ontknopingen. (En die vooral niets, maar dan ook niets, willen vernemen over wat het schrijverschap voor de schrijver betekent.)

Veel letters, personages en ontknopingen biedt de gevierde Amerikaanse schrijfster Diane Johnson, die moderne zedenschetsen biedt op wat Henry James "the international theme" noemde: Amerikanen in Europa. Neem Le Divorce (1997), het relaas van de jonge, rijzige Californische Isabel Walker. Zij heeft de universiteit laten schieten en zoekt thans, zoals dat heet, haar weg in het leven. In familiekring wekt Isabels nonchalance bezorgdheid, maar wij als lezers, vertrouwd met Isabels levenslust, humor en erotische appetijt, weten natuurlijk beter: laat dat meisje maar schuiven! In Parijs woont Isabel bij haar zus Roxeanne, die zwanger is van haar tweede kind en net door haar echtgenoot is verlaten. Die echtgenoot nu is Frans, wat aanleiding geeft tot culturele wrijvingen: de Franse schoonfamilie ziet de nakende scheiding wat rustiger, om niet te zeggen cynischer aan. "L'Américaine", als moeder van de kleinkinderen, blijft wel vaste gaste op de zondagse diners, maar wordt tevens geacht de situatie filosofisch te aanvaarden, en en passant blijmoedig afstand te doen van een geliefd schilderij dat gemeenschappelijk huwelijksbezit is. Rond dat schilderij, een De La Tour, groeit een hele intrige. Isabel is intussen een verhouding begonnen met een gedistingeerde oudere staatsman. Hun lustpad is bezaaid met Hermès-handtassen, weldoordachte lingerie ("ik droeg nu slips brasiliens (sic), curaçaos, culottes de soie"), hartstochtelijke oproepen tot Franse participatie op de Balkan (Srebrenica als afrodisiacum, het moest er eens van komen), en exquise diners vooraf, die uitgebreid worden beschreven ("ik koos de Saint Jacques aux choux à l'orange en Edgar nam de lotte à la crème de safran"). En nergens een centje pijn: de brutale intree van de dood - Roxeannes bijna-ex-echtgenoot wordt nog net op tijd vermoord door de man van zijn minnares - is niets dan een slimme draai in het scenario, die een bevredigende ontknoping inluidt. Aan het eind van Le Divorce bezit Roxeanne de weduwenstatus en haar mans welluidende familienaam, en de miljoenenopbrengst van de De La Tour komt de familie Walker ten goede, en zodoende is Isabel nu, behalve lang, slank en levendig, ook nog rijk. Helaas heeft Edgar het uitgemaakt om in Zagreb iets staatsmannelijks te gaan doen. Dat is sneu voor Isabel. Maar ook hier weet je als lezer beter: "Edgar" is niet zozeer een echec als een levensles. Want reeds lonken andere gedistingeerden. Een parel, Isabel, en de wereld haar oester, en zo heel vol plannen: "en nu écht serieus Frans leren."

Op die zin eindigt het boek. Niet zo gauw op de markt, stootte het prompt door naar de finale van de National Book Award. Jane Austen! jubelden de kritieken. Edith Wharton! Henry James! Isabel Walker is Isabel Archer uit The Portrait of a Lady, maar dan met leuker haar! Zijn die vergelijkingen slechts door deadlines ingegeven dooddoeners? Of hebben beide partijen (Johnson aan de ene, Austen en de andere klassieken aan de andere kant) echt iets gemeen? Het is waar, beiden bieden forse romans met veel personages. Beiden zetten jonge heldinnen van goeden huize neer. Beiden kennen de culturele beladenheid van de Kelly-tas en het Sèvres-kopje. Beiden stellen zich tot doel een milieu te observeren met zijn gewoonten, misverstanden, manieren. Maar bij die manieren ligt hem nu juist het verschil. In de eeuw van Austen en Wharton wogen 'manieren' oneindig veel zwaarder door. Een misstap was nog echt een misstap. Een verkeerd woord opende afgronden van afkeuring. Een eenmaal ingeslagen pad bood geen weg terug. Bezit en burgerlijk aanzien waren eindige goederen. Dat alles verleent zelfs de luchtigste zedenschets uit die tijd een omineuze ondertoon: de 'manieren' uit de comedies of manners zijn nimmer vrijblijvend, de komedie balanceert onophoudelijk op de grens met de tragedie. Niet zo bij Johnson, bij wie zelfs de gruwelijkste moord minder dreiging oproept dan de geringste oogopslag bij Wharton. Dat komt gedeeltelijk doordat Johnson een beetje een onnozele schrijfster is. Op een paar uitzonderingen na (meer bepaald het overspelige paar in Le Mariage, haar jongste roman) blijven haar personages typetjes: de b.c.b.g.-Française, de westkusthippie. En stuk voor stuk onuitstaanbaar, net als haar stijl. Johnson wil een subtiele biculturele schets bieden, maar verliest zich in verrukt kijk-mij-eens-in-Parijs-gekir, met veel kokette tussenwerpseltjes ("alors", "zut", "ça va?"). Tevens is ze een volkomen snob. Zowel in Le Divorce als in Le Mariage blijft alles keurig in de allerbeste kringen. Nu geldt dat ook voor Henry James c.s., maar bij de klassieken weegt het bourgeoisdom nog zwaar. Men blijft er binnen de kring, maar nimmer achteloos: de grenzen ervan zijn woordeloos en dreigend aangegeven, en eenmaal overschreden ook voor eeuwig gesloten. Nu is de vrijheid-blijheid van Johnsons personages ook écht een gegeven van deze tijd. Wat heet vandaag de dag nog een misstap? Wie gaat nog gebukt onder schande? Wie moet zich nog voegen naar de wensen van oudtante, heeroom of overbuur? Markt en staat, ziedaar onze vrijheid, ergo vergevensgezindheid. Dat is vooruitgang. Maar het heeft een prijs. Als 'zeden' minder tellen en de burgerij geen starre kaste meer is (één internetventure en ook u, mevrouw, bent binnen), dan jubelen vrije harten, maar lijdt de burgerlijke zedenschets. Vrijheid brengt vrijblijvendheid, en de comedy of bourgeois manners was nimmer vrijblijvend. Kan de bedachtzame zedenschets dan niet meer, vandaag? Toch wel. Alleen gebeurt er minder in. De sociale observatie levert nu bezonkener boeken op, zoals die van Anita Brookner, wier heldinnen er nooit in slagen Parijs te veroveren. Bij de klassieken vergeleken biedt Brookner minder drama. 't Is meer grisaille en minimalisme. Maar als drama de prijs is voor keuzevrijheid... Veel tijdgenoten uit tragischer oorden zouden zó tekenen voor een onbeschrijvenswaard leven.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234