Donderdag 19/09/2019

Man-vrouw: een wereld van verschil

Margreet van Muijlwijk. 'De toekomst van Teiresias': vrouwen brengen nieuwe inzichten in de wetenschap

Griet Vandermassen

In de loop van de geschiedenis valt de vrouw vooral op als grote afwezige. Vastgepind op haar 'essentie' van chaotisch natuurwezen werd zij geweerd uit het intellectuele en publieke domein vanwege haar vermeende gebrek aan redelijke en morele kwaliteiten. Zowel wetenschappers als filosofen zochten naarstig naar allerhande legitimaties voor de geïnstitutionaliseerde onderdrukking van de andere sekse, en kwamen daarbij met verbluffende staaltjes van demagogie voor de dag. Zo noemde Fichte het voor de vrouw, als passief wezen, volstrekt redelijk om niet te streven naar bevrediging van haar seksuele behoeften.

Ondertussen kunnen we dergelijke ideeën gelukkig naar de schroothoop van de geschiedenis verwijzen. Maar in hoeverre heeft de afwezigheid van een vrouwelijk perspectief een lacune veroorzaakt in de kennisverwerving en theorievorming? En een nog moeilijker vraag: in hoeverre is ons taalgebruik aangetast door deze misogyne voedingsbodem? Vrouwen zijn zich de afgelopen decennia scherp bewust geworden van de mogelijke gevolgen van hun eeuwenlange systematische uitsluiting. Het besef te leven in een mannelijk betekende wereld spoorde vrouwelijke wetenschappers en filosofen ertoe aan in hun discipline op zoek te gaan naar uitingen van mannelijk fallocentrisch denken. Zo groeide een vrouwelijke filosofie die erg gevoelig is voor de discriminatie inherent aan het geloof in de Waarheid en het Ene: het marginale en afwijkende valt op die manier immers uit de boot. Dat denken, samengevat onder de noemer 'feministische filosofie', wil niet vervallen in hetzelfde soort vertoog dat vrouwen eeuwenlang uitsloot als 'het Andere'. Het stelt allereerst pluralisme voorop, als verzet tegen elke vorm van totalitair denken dat het verschil probeert uit te wissen.

Een beeld schetsen van deze filosofie is, gezien de uitgebreide gebieden die ze beslaat, geen gemakkelijke opgave. Bovendien hoort er noodzakelijk een beschrijving bij van de algemene historische en filosofische context. Publiciste Margreet van Muijlwijk tracht in De toekomst van Teiresias. Vrouwelijke gestalten van het gemis deze klus te klaren, met als bedoeling de vrouwelijke stem ook buiten de eigen kring te laten doordringen. Hoewel steeds meer mannelijke onderzoekers de feminiene invalshoek integreren in hun theorievorming, kampt deze immers nog steeds met het typische probleem van elke alternatieve lezing: een gebrek aan geloofwaardigheid.

Van Muijlwijk poneert Nietzsche als vertrekpunt voor het vrouwelijke denken. Op het eerste gezicht weinig voor de hand liggend, de bevlogen beeldenstormer staat immers allesbehalve bekend als vrouwvriendelijk. Maar door onstuimig in te hakken op alle oude waarden en ideeën, incluis het negentiende-eeuwse vrouwbeeld, maakte hij zichzelf, weliswaar onbedoeld, tot bondgenoot van het andere geslacht. Bovendien dient zijn misogynie met een korrel zout te worden genomen; Nietzsche zou immers Nietzsche niet zijn zonder tegenstrijdigheden in zijn uitspraken. Hyperallergisch voor elke vorm van waarheid richtte hij zich op het ongeremde, het wisselvallige en het wordende, kwaliteiten die traditioneel met het vrouwelijke geassocieerd worden. In zekere zin was hij de eerste 'denker van het Verschil'.

Het verschil staat centraal in de feministische filosofie. Het westerse (mannelijke) denken is vanuit deze optiek te sterk gebonden aan begrippen als objectiviteit, universaliteit en onvoorwaardelijkheid. Hierbij vormt niet de rationaliteit zelf het onderwerp van kritiek, wel de eis tot een autonome rede. Anders gesteld: feministen vallen de opvatting van kennis als een op zichzelf staand iets aan, vanwege de asociale en zelfs gewelddadige gevolgen daarvan. Een dergelijke objectiverende houding die het particuliere verwaarloost, leidt tot tal van uitsluitingen en is dus slechts in schijn neutraal: ze doet de diversiteit geweld aan. Feministische theoretici gaan bij voorbaat uit van een niet-neutraal en niet-belangeloos standpunt. Ze brengen hun persoonlijk verhaal in de discussie als reactie tegen de zelfvoldane mannelijke rede, die steeds het concrete lichaam ontkend heeft. Descartes krijgt bij deze heel wat vurige kolen op het hoofd gestapeld - en niet alleen door feministen - als hoofdverantwoordelijke voor deze ontkoppelde rede: hij abstraheerde de natuur volledig, waardoor de mogelijkheid ontstond haar te manipuleren en te beheersen.

Feministen stellen andere, flexibelere denkvormen voor in plaats van de traditionele tegenstellingen geest-lichaam, objectief-subjectief, mannelijk-vrouwelijk. Ze bepleiten een methodologisch en theoretisch pluralisme als de vruchtbaarste manier om een nieuwe verbeelding op gang te brengen, zonder hierbij te vervallen in relativisme. Wat het begrip 'vrouwelijkheid' daarbij voor nieuws kan brengen, moet de praktijk uitwijzen.

Het verschildenken is betrekkelijk nieuw voor Europa. In de Verenigde Staten, smeltkroes van etniciteiten en culturen, concentreert de vrouwenbeweging zich al veel langer op problemen verbonden met het verschil. Richard Rorty vergelijkt de rol van het hedendaagse feminisme met de 'mannenclubs' uit het verleden waaruit nieuwe vertogen ontstonden, Plato's Academie bijvoorbeeld. Vanuit hun eeuwenlange positie als buitenstaander zijn vrouwen inderdaad in staat een frisse wind te laten waaien, en de kamers die ze verluchten zijn gesitueerd in het hele bolwerk van de menselijke kennis. Van Muijlwijk belicht een aantal van hun gezichtspunten binnen de kennistheorie, de exacte wetenschappen, de psychoanalyse en de antropologie. Door denksters als Rosi Braidotti en Luce Irigaray te plaatsen tegenover het mannelijke denkkader waarbinnen ze werken, maakt ze duidelijk waarom reactie dringend nodig was. Nadeel van haar aanpak is dat er amper ruimte overblijft om deze ideeën uitgebreid te behandelen of concreet aanschouwelijk te maken, waardoor ze soms aan overtuigingskracht inboeten. De academische schrijfstijl maakt het werk bovendien niet altijd even toegankelijk.

Toch is De toekomst van Teiresias een erg verdienstelijke poging om een hedendaags gedachtengoed in kaart te brengen dat alleen al boeiend is door zijn recalcitrantie. Het schopt aan tegen vaste vooronderstellingen in het westerse denken en dwingt tot het herzien van vastgeroeste denkcategorieën. De vernieuwende kracht ervan roept zelfs beelden op van een betere wereld, een wereld met minder discriminatie en minder kilheid. Nietzsche zou tevreden zijn.

Margreet van Muijlwijk, De toekomst van Teiresias. Vrouwelijke gestalten van het gemis, VUBPRESS, Brussel, 198 p., 650 frank.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234