Vrijdag 22/01/2021

Zalm van het jaar

Mag het hartelijker dan 2014? Graag

Beeld BELGA

Als een woord van het jaar oude Griekse wortels heeft, moet het wel verfrissend zijn. Wij lezen empathie. Dook in honderdvoud op in 2014. Mag in duizendvoud terugkeren na Nieuwjaar.

Het was Peter de Caluwe, directeur van De Munt, die na de dood van Gerard Mortier in De Morgen dit zei over 'La Clemenza di Tito' van Mozart: "En dan zegt Titus: 'Als je wilt dat ik mijn vrienden ga wreken, dan moet je een andere keizer zoeken of moet ik een ander hart krijgen. Dat kan ik niet.' Hij vergeeft. Ik denk dat als het politieke spel zo zou verlopen, de wereld er harmonieuzer zou uitzien. Dan spreken we niet langer over het ego, maar over een gigantische mate van empathie. En dat is geen boodschap van gisteren of van eergisteren, het is er een van Mozart in 1791. Daar wil ik me aan spiegelen."

Toen Gerard Mortier al vroeg dit jaar overleed, was het verdriet om het verlies van Jan Hoet nog zeer voelbaar. En nadien werd het jaar nog heel zwaar: Jean-Luc Dehaene, Gabriel García Márquez, Robin Williams, Walter De Buck en Luc De Vos, godverdomme toch. In De Standaard schreef journaliste Inge Schelstraete over de betreurde zanger: "Maar als de kleine Luc op een Steinerschool had gezeten, 's avonds aan de academie was afgezet en in de vakanties was meegetroond naar musea, dan was hij niet de mix van frustraties en empathie geworden die hem dierbaar maakte voor zoveel mensen." Het woord viel opnieuw, en in de in memoriams van al die mensen vond het telkens wel ergens een plaats. Of nu opera, politiek, Hollywood, literatuur of muziek hun leven bepaalde, vaak bleek empathie toch een factor. Iets wat deze mensen verbond, waar je je bij deze mensen kon aan verwarmen.

Misschien dat je dat bij Dehaene niet meteen dacht, maar hoe Wouter Vandenhaute in het rustgevende Canvasprogramma Alleen Elvis blijft bestaan over de ex-premier vertelde, gaf dat wel aan. Ergens viel ook die avond dat woord. Empathisch.

Allemaal op Facebook

Modewoord? Neen dus, 1791 is lang geleden, de oude Grieken al veel langer heen. Noem het dus hoogstens een herontdekking. Een nood misschien. Het gevoel dat nu, dit jaar, na jaren van drukte en economische miserie en profilering en we-moeten-op-Facebook-allemaal-pronken-met-een-glas-cava en er is geen tijd meer om te kijken naar de ander - dat gevoel dus, dat er iets anders mag zijn. Moet zijn.

In de politiek? Isabel Albers, hoofdredacteur van De Tijd, schreef een opiniestuk met 'Empathie' als kop: "De regering-Michel heeft pas enige slaagkans als ze volop investeert in empathie." Tot nu blijkt uit niks dat het woord in letter en geest opdook in het regeerakkoord, maar als sign of the times en vinger op de wonde kan het tellen dat uitgerekend een zakenkrant ertoe oproept. Herman Van Rompuy kwam erop terug in zijn afscheidsinterview in De Morgen. "Ik behoor nog tot de generatie die het natuurlijk vond empathie en begrip te tonen voor de politieke tegenstander, langs beide zijden van de taalgrens."

In de wereld? Het was fotograaf Nick Hannes die bij de opening van zijn tentoonstelling The Continuity of Man ook al een pleidooi hield. "Mijn verontwaardiging komt uit reizen en mensen ontmoeten. Zo kweek je empathie", zei Hannes. En Jeroen Meus zei in Focus Knack, na zijn ontroerende reizen voor Goed volk: "Weet je wat wij missen? Empathie en incasseringsvermogen. We durven ons niet meer in te leven en we zijn bang voor kritiek".

In het leven? Daarin gaf Suzanne Van Well, oma van het door Hans Van Themsche vermoorde meisje Luna, de allermooiste les van 2014. Bij de drek die Nic Balthazar over zich heen kreeg omdat hij in een documentaire muziek van Van Themsche had gebruikt, toonde uitgerekend deze vrouw hoe mensen ook kunnen zijn. Als enige waardig. De rust bewarend. Begrip tonend. Warmte gevend. Daar zal geen prijs voor bestaan, maar misschien schreef deze vrouw wel de mooiste brief van het jaar en daarin schreef ze deze zin: "Maar vernemen dat daders tot inzicht kunnen komen, dat zij empathie kennen en met spijt leven, dat kan alleen maar helpen". Je slikt je te pletter bij het lezen van haar woorden.

Duizenden jaren aan de natuur

Is er eigenlijk een woord dat aan de andere kant van dat spectrum staat? Wat is niét-empatisch? Je komt bijna enkel op egoïsme uit. Beginnend bij afstotend wat ánders is. Iemand heeft een andere kleur en iemand spreekt een andere taal: dan begin je al goed te verdelen. Maar dat criterium, dat anders zijn dus, kent geen einde. Want binnen die groep van mensen die elkaar eerst niét anders vinden, gaat het stilaan herbeginnen en gisten. Iemand heeft een ander loon, iemand heeft een ander dialect, iemand heeft een andere smaak. Verdelen dus maar, zonder te kijken wat verbindt, zonder begrip, zonder invoelen. Ja, zonder empathie.

Hij stierf niet, maar de Franse auteur Sylvain Tesson maakte dit jaar een erg zware val en kwam in een coma terecht. Vandaag revalideert hij. Al vaak is er verwezen naar zijn boek Zes maanden in de Siberische Wouden als voorbeeld van hoe iemand en empathie avec la nature tot zichzelf kwam. Afgezonderd, alleen, de stilte tot zich nemend en levend naar gewoontes van duizenden jaren in de natuur. Alleen in de natuur merkte Tesson hoe hij eraan overgeleverd was en hoe hij enkel kon overleven als hij dat aanvaardde. Uitbreidend is het een les voor wie zijn boek las. Overleven kan enkel ingebed in een maatschappij. Met respect en durven kijkend naar de levens van anderen.

Dat het een streven voor iedereen kan zijn, staat vast. Zelfs Barack Obama, president van de wereld, ontkomt er niet aan. "De president moet empathie tonen voor de zwarten, de politieagenten en het rechtssysteem", zei Bart Kerremans in De Morgen van 27 november 2014.

Moet 2015 daarom soft zijn? Ach neen. Maar mag het hartelijker dan 2014? Toch graag. Misschien was het een wat drastische droom, maar laat Luc De Vos dit stukje toch maar afsluiten. Geef al je geld / Aan de arme kinderen / In gestichten en tehuizen / Je hebt dat toch niet nodig.

Zonder dromen gaat het niet lukken.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234