Dinsdag 20/08/2019

Made by Mussolini

Een citytrip Rome-Napels, met oog voor de architectuur van Mussolini? Klinkt als een foute bedevaart, maar niks is minder waar. De gebouwen van de fascistische dictator krijgen met gemak een nieuwe, zelfs modieuze bestemming. Waarom schaamt Italië zich niet om zijn fascistische architectuur? De reden is even eenvoudig als ongemakkelijk: schoonheid.

Napels, de stoffig-warme dagen van juni. De wijk Fuorigrotta is een buurt die niet wordt vermeld in de Trotter-gids. Je vindt er het stadion van SSC Napoli, en in de schaduw van die voetbaltempel waar Maradona geschiedenis schreef, zijn er tal van volksrestaurants waar je een pizza fritta kunt bestellen. Met wat 'geluk' eet je die gefrituurde pizza (een loodzware Napolitaanse specialiteit waar het vet vanaf druipt) onder het toeziend oog, zeg maar de licht dreigende blik, van een piccolo boss aan het tafeltje naast je. Lees: een met zilveren kettingen behangen 'kleine baas' van de camorra die toeristen voortdurend in de gaten houdt en onderwijl zijn gulzig schrokkende mannetjes aan tafel toespreekt in geheimzinnige metaforen. Op de trottoirs voor de restaurants spelen hun kinderen tussen het zwerfvuil en de geblutste sportauto's van hun maffieuze vaders; hun namaak-Ralph Lauren-shirts zitten onder de vetplekken van al die pizza fritta.

En toch is er een plek in de wijk Fuorigrotta, eveneens in de schaduw van het stadion van Napoli, waar je in een sfeer van absolute verfijndheid en in alle rust van een negroni kunt nippen, gezeten op een designstoel. Ik ben ingecheckt in de albergo Palazzo Esedra, en ik zit op het terras van dat pas geopende, imposante hotel in een witte Harry Bertoia-stoel van Knoll. Geen betere plek om te bekomen van een namiddag in het drukke stadscentrum van Napels, van windowshoppen in het peperdure Chiaia tot verloren lopen in de Spaanse wijken.

Het is vormgegeven als een Romeins peristilium, in het midden zorgt een rechthoekige vijver voor verkoeling, op de bodem ervan weerspiegelt een frisse blauw-groene mozaïek. Het klateren van de fontein doet de rest - de zintuigen worden verwend, de drukte en de vuilnis van Napels zijn hier veraf. Door het rood-oranje van mijn cocktail bekeken, is deze Pompeiaans aandoende binnenkoer nog nét dat tikje frivoler. Heeft Benito Mussolini, de Italiaanse fascistische dictator die Italië van 1922 tot 1943 in een wurggreep hield met zijn meedogenloze regime en dit paleis in de jaren 30 liet bouwen, het zo bedoeld?

Roet in het eten

Natuurlijk niet. Het 'nieuwe' hotel Esedra is eigenlijk het Palazzo Degli Uffici (Het Paleis van de Kantoren), het imposante toegangsgebouw tot een gigantisch, zeg maar gerust megalomaan, gebouwen-en-parkencomplex dat Mussolini vorige eeuw liet uittekenen door een van zijn fascistische architecten, Marcello Canino. In zijn totaliteit heet dit complex de Mostra d'Oltremare, letterlijk 'De Overzeese Beurs': een grote tentoonstelling die Mussolini's veroveringsdrang aan de overkant van de Middellandse Zee, meerbepaald die in Noord- en Oost-Afrika, moest demonstreren aan de Italiaanse bevolking.

Ontbijten in de ruime, koele gelagzaal van hotel Esedra (of dus het voormalige Palazzo Degli Uffici), is dan ook een vreemde ervaring: de kolossale muur waartegen het buffet is uitgestald, laat een al even kolossale fresco zien, met oogstende boeren, zusters die weeskinderen opvangen... Deze muurschildering van de futurist Emilio Notte en de Napolitaan Franco Girosi moest vanonder lagen verf gehaald worden, zo wordt me verteld - vlak na WOII werden wel meer fascistische schilderijen overschilderd. Maar nu worden ze dus in al hun glorie hersteld. Op het uitgestrekte terrein achter Hotel Esedra kun je ze ook nog allemaal intact of gerestaureerd bezichtigen: de paleizen en conferentiezalen, de parklanen en de fonteinen die samen vanaf de inhuldiging in 1940 de Mostra d'Oltremarevormden. Lang duurde die exotische tentoonstelling niet; de Tweede Wereldoorlog gooide roet in het eten.

Maar vandaag lopen er weer gezinnen rond met hun kinderen, genietend van het groen, zijn er terrassen waar koppeltjes iets drinken in de zon en is er zelfs hoog bezoek, getuige daarvan de massaal aanwezige carabinieri op het terrein. Ik vraag hen wat er aan de hand is: premier Matteo Renzi komt straks in een van de conferentiezalen een toespraak geven om zijn Napolitaanse kandidate voor het burgemeesterschap te steunen. De stijl van de gebouwen is een mix van classicisme en modernisme, van Romeinse zuilen en strakke lijnen, maar mét frisse details: zo oogt de bontgekleurde mozaïek met Afrikaanse dieren die de grote fontein achterin het park siert, bijzonder speels.

Net achter de zaal waar Renzi wordt verwacht, kun je klaarblijkelijk voor acht euro een hele dag zonnebaden en zwemmen in het oorspronkelijke olympische zwembad-met-tribune dat Il Duce hier heeft laten aanleggen. De badmeester is zo vriendelijk me even binnen te laten en me een rondleiding te geven - ik kan niet anders dan onder de indruk zijn van de strakke vormgeving van dit openluchtzwembad: totaal niet gedateerd, evenmin als de materialen.

De lichtbeige steen waarin de tribunes zijn vervaardigd, lijkt geen spat afgesleten sinds 1940. Na gedeeltelijke verwoesting tijdens de oorlog en jaren van verwaarlozing, is de Mostra d'Oltremare anno 2016 een aangenaam business-, sport- en recreatiecomplex, zonder enige politieke connotatie. De sportzwemmers in het bad trekken onbekommerd hun baantjes, premier Renzi geeft hier zonder problemen een toespraak - de fascistische oerbetekenis van dit complex lijkt volledig weggegomd.

Lugubere ruïne

Hoe anders dan in Duitsland, waar veel nazigebouwen na de oorlog werden verwoest. De door Hitler gebouwde luchthaven Tempelhof in Berlijn zoals die er nu nog steeds staat, werd na de oorlog wel nog jaren gebruikt als luchthaven, maar doet vandaag dienst als asielcentrum, niet als designhotel - je kunt het je zelfs niet inbeelden. Waarom wemelt het in de Italiaanse grootsteden dan wél nog steeds van de postkantoren, bioscopen, stations en kantoorgebouwen die door de fascisten werden gebouwd én bovendien nog steeds worden gebruikt? In tegenstelling tot in Duitsland, waar het nazipatrimonium werd platgegooid of anders wel dienstdoet als angstaanjagende reminder aan een aardedonker verleden?

Zie in dat verband het vakantiedorp Prora, dat Hitler liet bouwen op het eiland Rügen en decennia lang een lugubere ruïne was. En vergelijk dat verlaten griezeltafereel met het Casa del Fascio in het Italiaanse Como, ontworpen door de fascistische architect-designer Giuseppe Terragni, gebouwd tussen 1932 en 1936. Tegenwoordig is dat gebouw herdoopt tot het Casa del Popolo, maar het valt nog steeds in al zijn oorspronkelijke glorie te bewonderen: het geldt dan ook als het hoogtepunt van het Italiaanse rationalisme.

Meer zelfs: de stoel die Terragni ontwierp voor de vergaderzalen en kantoren in dit gebouw, de Poltroncina per la casa del Fascio, kun je vandaag nog zonder problemen bestellen bij de Italiaanse designgigant Zanotta. Alleen heet die fascistische stoel tegenwoordig de Poltroncina Sant'Elia (naar de futuristische architect Antonio Sant'Elia, die als soldaat omkwam in de Eerste Wereldoorlog). De foute lelijke naam moest weg, de foute mooie stoel mocht blijven.

Braaf vs. ontaard

Wellicht moet daar het antwoord worden gezocht op de vraag waarom Italië zich niet schaamt om zijn fascistische architectuur en design: de even klassieke als vernieuwende schoonheid ervan. Het Duitse nazisme maakte komaf met de vrijheid en de moderniteit van de Weimar-republiek. Een fantasierijke, 'niet-utilitaire' kunstvorm als het expressionisme werd met geweld onderdrukt; nieuwe artistieke evoluties werden afgedaan als communisme.

'Kunst' moest de heimat bezingen en braaf zijn, zelfs maar een zweem van internationalisme was uit den boze - avant-garde en abstracte kunst werden gezien als 'ontaard', het werk van gedegenereerden. Het Italiaanse fascisme daarentegen stond wél open voor vernieuwing in de kunst en integreerde zelfs avant-garde in zijn propaganda. Dat had in niet geringe mate te maken met een vrouw, de joodse kunstcritica Margherita Sarfatti.

In 1912 ontmoette ze Mussolini, toen nog een overtuigd socialist en de directeur van de socialistische partijkrant Avanti! Meer dan twintig jaar zou Sarfatti Mussolini's minnares en raadgeefster blijven: ze volgde hem in zijn ommezwaai naar het fascisme, maar nam afstand in 1934, toen Mussolini zijn alliantie aanging met Hitler en jodenhaat introduceerde in het Italiaanse fascisme. In 1939 moest ze vluchten naar Zuid-Amerika, haar zus zou later omkomen in Auschwitz.

Maar gedurende hun liaison van 1912 tot 1934, was Sarfatti als vriendin en medewerker van Mussolini cruciaal in de creatie van de zogeheten l'arte fascista. In haar salons in Milaan waren graag geziene gasten de Gruppo del Novecento, een groep kunstenaars die een terugkeer naar de klassieke vormen van de oudheid aanhingen, maar evenzeer 'de groep van de futuristen' onder leiding van de schrijver en beeldend kunstenaar Filippo Marinetti: zij verachtten net het verleden en koesterden een optimistisch geloof in industrie en vooruitgang.

De gasten in de salons van Sarfatti belichaamden met andere woorden de kern van de fascistische esthetiek: een versmelting van monumentaal classicisme en vernieuwend modernisme. De grote ideoloog van de futuristen Marinetti had ook politieke ambities: hij richtte de Partito Politico Futurista op, een partij die nauw aansloot bij, en uiteindelijk ook volledig zou opgaan in, de totalitair-fascistische beweging van Mussolini en zijn zwarthemden.

Vier miljoen bezoekers

Maar het was vooral de vólgende generatie futuristen die de l'arte fascista van Mussolini zou bepalen: de schilder-beeldhouwer Enrico Prampolini bijvoorbeeld, een promotor van het zogeheten aeropittura, schilderen vanuit het steeds veranderende perspectief van een bewegend vliegtuig. In 1932 wees Mussolini Prampolini aan als vormgever van zijn grote Mostra della Rivoluzione Fascista, een beurs in Rome die de verworvenheden van het fascisme aan het Italiaanse volk moest tonen.

Deze mostra trok vier miljoen bezoekers. 'Sala O', 'Zaal O' van die beurs, die als thema '1922' had (het jaar van de mars op Rome), werd ingekleed door de hierboven al vermelde Giuseppe Terragni: de architect van het Casa del Fascio in Como, van wie je bij Zanotta dus nog steeds de stoelen kunt bestellen, de designer die in alle overzichten van Italiaanse architectuur en design als incontournabel wordt omschreven.

Stond in voor het curatorschap van 'Sala F e G' van die grote fascistische mostra van 1932 in Rome: Marcello Nizzoli, de ontwerper die later in de jaren vijftig de Lettera 22 zou ontwerpen, misschien wel de meest iconische aller Olivetti-schrijfmachines. En zo kunnen we nog wel even doorgaan: de design-, architectuur- en kunstgeschiedenis van Italië is vergeven van de namen die gelieerd zijn met het fascisme.

Karl Lagerfeld

Belangrijker hier is dat we intussen in de volgende stad van onze dubbele citytrip zijn aangekomen: Rome. Wat de Mostra d'Oltremare is voor Napels, is de wijk EUR, kort voor Esposizione Universale di Roma, voor de Italiaanse hoofdstad. Onder leiding van de architect Marcello Piacentini, pootte Il Duce hier in het zuiden van Rome zijn grote prestigeproject neer, bedoeld om in 1942 heel Italië naar zijn grote wereldtentoonstelling te lokken. Maar die wereldexpo is er nooit gekomen, vanzelfsprekend door de oorlog.

De wijk EUR in Rome trekt steeds meer jonge mensen naar haar bars en restaurants, maar moeiteloos vindt mijn gehuurde Fiat Panda hier parkeerplaats; toeristen hebben EUR vooralsnog niet op hun lijstje staan. Aan de voet van de monumentale gebouwen van EUR lijkt zo'n Fiat Panda nog petieteriger dan hij is.

Het meest in het oog springende gebouw op de EUR-site is het Palazzo della Civiltà Italiana, bij de Romeinen van vandaag beter bekend onder de bijnaam 'Het vierkante colosseum'. Een reusachtig wit vierkant, aan iedere zijde opgetrokken uit telkens zes keer negen triomfbogen. Onder achtentwintig van de triomfbogen aan de basis van het gebouw, zijn evenveel standbeelden te vinden, die allemaal een ander beroep of ambacht symboliseren. Helemaal bovenaan staat er in het Italiaans: 'Een natie van dichters, artiesten, helden, heiligen, denkers, wetenschappers, zeevaarders en reizigers.'

Openlijk narcisme

Springt sinds kort nog meer in het oog: de grote zwarte borden met 'FENDI' erop die voor het gebouw zijn neergepoot. In oktober 2015 huldigde het Italiaanse modehuis Fendi hier met veel toeters en bellen zijn spiksplinternieuwe hoofdkwartier in. Miljoenen investeerde de luxegigant in de renovatie van het Palazzo della Civiltà Italiana; het peperdure leasecontract werd getekend voor vijftien jaar. Nog verjaardagen: met de intrek in het historische gebouw, vierde Fendi zijn negentigste verjaardag én de vijftigste verjaardag van Karl Lagerfeld als Fendi-creative director. De benedenverdieping werd ingericht als een gratis galerie, open voor gewone stervelingen. De inhuldiging ervan ging gepaard met een tentoonstelling die zowel de geschiedenis van EUR als haar heden én toekomst belicht. Zo kon je er werk zien van de futurist Prampolini, de grote curator van de fascistische beurs in Rome in 1932, naast foto's die Karl Lagerfeld recent schoot van de EUR-site, maar ook scènes uit films van Vittorio De Sica, Bernardo Bertolucci en Roberto Rossellini die EUR als locatie gebruikten.

De tentoonstelling is al enkele maanden opgedoekt wanneer ik gratis en voor niks de marmeren benedenverdieping van het Fendi-gebouw 'mag' bezoeken. 'Ze geven het volk ook iets, ach!': dit soort kritiek kwam er al uit de internationale architectuurwereld. Fendi is een peperduur merk, elitair en decadent, maar ook opzichtig. Door zichzelf zo 'in te kopen' in het cultuurpatrimonium van Rome - eerder bekostigde Fendi ook al met veel poeha de restauratie van de Trevi-fontein - bezondigt het zich volgens sommigen aan eenzelfde openlijk narcisme dat Mussolini destijds aanspoorde tot een megalomaan project als EUR.

"En misschien zijn er nog wel foutere gelijkenissen", sist een streng kijkende Britse medebezoekster me toe. Kan een bouwwerk, hoe mooi ook, ooit zijn oorspronkelijke, inktzwarte, betekenis verliezen? De tegenstanders van Fendi's annexatie van het Colosseo Quadrato hopen van niet. De Italianen die aan de voet van het 'Fendi HQ' koffie drinken op de terrassen waar ik me even later installeer, lijken er niet van wakker te liggen.

En Karl Lagerfeld, die liet alvast optekenen dat hij zich "in een ruimteschip, zoevend door de toekomst" voelt, iedere keer hij EUR bezoekt. Als creative director van Fendi integreerde Lagerfeld alvast al de triomfbogen van zijn "ruimteschip" in de pr van het merk. Zo pronkten er in de vitrines van Fendi-shops al miniatuurgevels van het Colosseo Quadrato, hun minitriomfbogen frivool opgesmukt met... kleurige handtassen. Iets zegt me dat Mussolini dat dan weer bijzonder ongepast had gevonden, een triomfboog of drie te ver.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden