Dinsdag 26/01/2021

Machiavelli voor softies

Wat kan een 17de-eeuwse jezuïet ons vandaag nog leren? Niet veel wellicht, tenzij hij Baltasar Gracián heet en de auteur is van een boekje vol leefregels die op zoek gaan naar de kern van de menselijke conditie en aantonen dat alleen matigheid en gezond verstand garant staan voor een bevredigend bestaan.

Nietzsche noemde het boekje het subtielste wat hij op het vlak van de moraal ooit had gelezen en Schopenhauer, die het naar het Duits vertaalde, bekende dat het zijn enige trouwe levenskompaan was.

Toen Baltasar Gracián in het midden van de zeventiende eeuw zijn Handorakel en kunst van de voorzichtigheid schreef had hij echter een ander lezerspubliek voor ogen: geen sikkeneurige Duitse filosofen, maar wel Spaanse lieden van invloed, die hij in driehonderd leefregels wou bijbrengen hoe ze niet alleen hun wereldlijke positie veilig konden stellen en hun invloed konden uitbreiden, maar hoe ze dit ook in overeenstemming met hun geweten konden doen.

Luis in de pels

Gracián was een Spaanse jezuïet die - maar is dat niet de essentie van die orde? - een luis in de eigen pels vormde. Hij was jarenlang biechtvader en prediker aan belangrijke hoven, maar kon het daarnaast niet laten boeken te schrijven, zoals El héroe, een kritiek op Machiavelli en een portret van de ideale christelijke held, of El Criticón, een picareske roman met een pessimistische en satirische kijk op de maatschappij.

Zijn oversten trokken zich de haren uit het hoofd en zetten Gracián zelfs drie maanden op water en brood, maar hij kon niet zwijgen.

Oráculo manual y arte de prudencia, zoals het Handorakel eigenlijk heet, is ongetwijfeld Graciáns bekendste, toegankelijkste en ook vandaag nog relevantste boek, al is een waarschuwing op zijn plaats. Probeer dit boek nooit in één keer uit te lezen. Driehonderd raadgevingen na elkaar, voorzien van een uitgebreide toelichting waarin deze op hun merites worden getest, zijn niet alleen vervelend, je onthoudt er op die manier ook niets van. Nee, dit is een boek om zo nu en dan een paar bladzijden uit te lezen en nadien na te denken over hetgeen je gelezen hebt.

Volgens nogal wat van zijn tijdgenoten was Oráculo manual een Il principe voor het gewone volk, maar Gracián zelf voelde weinig voor die vergelijking. Machiavelli was een machtswellusteling, verdedigde hij zich, terwijl hij altijd de ridderlijkheid voorstond en op zoek was naar evenwicht en middelmaat.

En dat is inderdaad ook te lezen in het Handorakel. Ontwikkel je smaak en wees geen speelbal van je humeur, aldus Gracián. Weet wanneer je moet lachen en wanneer je deemoedig het hoofd moet buigen, wees bedachtzaam en probeer vooral je zelfkennis te vergroten, want wie inzicht heeft in het zelf, weet ook dat matigheid gelukkiger maakt dan een opeenvolging van uitspattingen.

Dat Gracián met zijn voeten in de klassieke oudheid stond, mag blijken uit de vele voorbeelden en citaten uit die tijd die hij gebruikt. Hij haalt Hippocrates, Caesar en Mithridates aan en met Seneca bezweert hij ons vooral het gezond verstand te gebruiken bij het afwegen van onze daden, omdat dit garant staat voor het meest hoogstaande handelen.

Geniet traag, werk snel

En toch blijken zijn richtlijnen ook heel modern te zijn. Met uitzondering van een paar kunnen we ze nog steeds ter harte nemen. Wanneer Gracián je de - toch wel een beetje machiavellistische - raad geeft je vertrouwen te schenken aan mensen die je nodig hebben en niet aan degenen die je dank verschuldigd zijn, zegt hij iets over de natuur van de mens, en niet over een bepaalde tijd of mode, waardoor zijn goede raad ook vandaag nog waarde heeft.

Hetzelfde geldt voor zijn inzicht dat het leven aangenamer is wanneer we het rustig aanpakken. Meer zelfs, misschien is dat een inzicht dat vandaag wel relevanter is dan in Graciáns eigen tijd. "Voor genieten moet u tijd nemen", schrijft hij. "Geniet traag en werk snel, want van werk is het goed en van plezier jammer als het voorbij is."

Baltasar Gracián, Handorakel en kunst van de voorzichtigheid, Athenaeum - Polak & Van Gennep, 157 p., 14,95 euro.

Vertaling: Theo Kars.

Regels voor een gelukkig leven, van Baltasar Gracián

- Een goede valkenier laat niet meer vogels in het wild los dan voor de jacht is vereist.

- Tegen de lynxen van de welbespraaktheid schermt men zich af met de ondoorgrondelijkheid van de inktvis.

- Bezwaren opwerpen getuigt gewoonlijk van scherpzinnigheid, maar het bedenken van uitwegen vergt nog meer vindingrijkheid.

- Men mag geen waarde hechten aan iemand die ons nooit tegenspreekt, want dat is geen teken van liefde voor ons, maar eigenliefde.

- De ene helft van de wereld maakt zich vrolijk over de andere, en de domheid is algemeen.

- Een wijs man heeft meer voordeel van zijn vijanden dan een dwaas van zijn vrienden.

- De wijze ontwijkt onaangenaamheden en conflicten en toont hoezeer hij zichzelf meester is. Hij gaat omzichtig te werk, heeft als Janus oog voor beide zijden en als Argus aandacht voor alle gevaren.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234