Woensdag 30/11/2022

Maar dokter

Kinsey toch!

Paul Theroux

Alfred Kinsey, de zoöloog met het vlinderdasje die beroemd werd als pionier van de seksuologie, verzamelde de grootste collectie erotische foto's ter wereld. Pas met de publicatie van 'Peek', een selectie van foto's uit zijn archief, krijgen we er iets van te zien.

Er moeten nog mensen zijn die helemaal zenuwachtig en ademloos kunnen worden van de foto's uit het Kinsey-archief. "Kijk naar mij", zeggen de beelden. Ze zijn fascinerend, aangrijpend, vreemd en zelfs onschuldig. Zorgvuldig geposeerde prenten die in een museum thuis lijken te horen, met een laagje archiefstof dat het beeld verzacht. Omdat ik verlicht ben - verdorven, zouden sommige mensen zeggen - door de seksuele revolutie die de beroemde seksuoloog Alfred Kinsey met zijn gedetailleerde documentatie en overtuigende statistieken mee heeft veroorzaakt, kijk ik naar het verleden en glimlach ik met de dikke, bleke achterwerken, de eenogige, verschrompelde penissen, de verstrooide bondage queen, de jongen met kuiltjes in zijn billen die in een hangmat doet alsof hij slaapt, de travestiet van middelbare leeftijd die uitgedost is als een sombere Edith Sitwell, de meesteres met het hondje - een pluche hondje, om precies te zijn. Ik kijk en bedenk dat niets zo bitterzoet is als de seksuele durf van vroeger, niets zo aangrijpend als anoniem vlees.

De foto's zijn jarenlang achter slot en grendel gebleven, in de archieven van de universiteit van Indiana in Bloomington, waar Kinsey doceerde. Ze waren alleen toegankelijk voor wetenschappers, of wie zich als wetenschapper voordeed. In oktober van vorig jaar is echter Peek verschenen (Arena Editions), een selectie van 115 van de 75.000 foto's. De beelden zijn niet subtiel of tijdloos genoeg om als erotische kunst te worden bestempeld, en niet hard of vunzig genoeg om pornografisch te zijn. Ze danken hun bizarre charme aan hun wazige weergave van seksueel verlangen, in een tijd toen alles beter was dan niets. De meeste foto's werden tussen 1948 en 1950 verzameld, en dat merk je. Wie in die periode op zoek was naar seksuele ervaringen mocht niet kieskeurig zijn. Mooi of lelijk had geen belang, als de ander maar bloot en bereidwillig was.

Omdat deze foto's niet uit een traditie van openheid maar van repressie voortkomen, ontbreekt een essentieel ingrediënt - niet eens vreugde, maar haar dierlijke tegenhanger: begeerte. De mensen op de foto's doen hun best voor ons, niet voor elkaar. De houdingen en gelaatsuitdrukkingen suggereren het verbodene, een flits van schuchterheid of zelfs schaamte. Voor een stuk moet dat met de techniek te maken hebben. De manier waarop men fotografeerde liet geen ruimte voor spontaniteit, zodat de logge berekendheid van de beelden botst met de erotiek, die in het beste geval - het meest dierlijke, zou Kinsey zeggen - geen geremdheid kent.

Je ziet een foto van twee lesbiennes en denkt onmiddellijk: 'iemand heeft ze verteld wat ze moesten doen'. Hetzelfde geldt voor de beelden van acrobatische standjes, met ongelukkig kijkende vrouwen, in wankel evenwicht op doorbuigende penissen die niet opgewassen lijken tegen hun taak. In de naoorlogse periode waren de zogezegd naturistische tijdschriftjes met foto's uit nudistenkolonies een gangbaar substituut voor porno, aanvaardbaar omdat ze "hygiënisch" waren. De nudistenfoto's uit Kinseys archief doen mij terugdenken aan de blaadjes die wij op zomerkamp stiekem doorgaven: jonge meisjes met vrolijke gezichten, stoeiende paartjes, naakte atleten en een blote mevrouw tijdens een barbecue, die met één hand een hamburger eet en met de andere aan het bakken is. Dat was toevallig ook de gouden tijd van de pin-ups, een woord dat je vandaag niet meer hoort, met Marilyn voor veel mannen als apotheose. Haar zogenaamde erotische foto in het boek, een mokkende schoonheid in lingerie uit de jaren vijftig, herinner ik me uit mijn tienerjaren. Waarom ligt dat alles zo ver achter ons? De fantasieën kunnen niet zo drastisch veranderd zijn. We weten dat de seksuele verbeelding oud is en geen grenzen kent, van de afbeeldingen van seks op papyrussen, de fellatie op Griekse urnen, het priapisme van Pompeji, de homo-erotische poëzie van Martialis of de groepsseks en de nymfomanie in de tempel van Kajaraho, in India. We weten het van Boccaccio en van Chaucer. De ongekuiste Duizend-en-één-nacht is vol bandeloze seksualiteit. Maar pas in het midden van de negentiende eeuw begon men de seksuele variëteit in al haar details en rijkdom te bestuderen. Richard Burton, de ontdekkingsreiziger, was een geboeid chroniqueur van seksuele eigenaardigheden en afwijkingen, terwijl Krafft-Ebings Psychopatia Sexualis toont dat de wetenschappelijke seksuologie al sinds meer dan honderd jaar bizarre toestanden opspoort en er een naam op plakt.

De technologie heeft de seksuele beeldentaal diepgaand beïnvloed, omdat ze een deel is geworden van ons persoonlijke leven. De wazige 'pikante' filmpjes van de jaren dertig en veertig hebben plaats geruimd voor pornografie in hoge resolutie, met vlekkeloze kleur en klank. Zodra de videorecorder algemeen verspreid raakte, waren de pornocassettes de bestsellers. Ook de kabeltelevisie heeft bijgedragen tot de toegankelijkheid van dat materiaal. Dankzij een ruimere distributie en een veel minder strenge controle is de porno-industrie onverwacht subtiel geworden en heeft ze voor elk wat wils.

Mijn grootste probleem met de selectie in Peek is haar gebrek aan differentiatie. Een van de sleutels tot het begrip van andere culturen is hun pornografie. Elke cultuur produceert haar eigen seksuele beeldentaal, zo apart als haar keuken en meestal even moeilijk te exporteren. Hoewel er gemeenschappelijke thema's bestaan, is er een wereld van verschil tussen Japanse, Franse, Indische en Amerikaanse porno. De zoöfilie van de Braziliaanse pornografie vindt geen tegenhanger in de coprofilie van de Duitse ('kaviaarfilm', in pornotaal). De nonnen en priesters die in de Italiaanse porno optreden ontbreken in Engeland, waar hun plaats wordt ingenomen door schooldirectrices, heren die er de plak op leggen en rukkers. Hawaï wemelt van de videoshops voor Japanners, Koreanen en Taiwanezen, de plaatselijke toeristen. Een snelle inspectie toont een Aziatische voorkeur voor zachte SM, lichte bondage, voetfetisjisme en haarloze jongens. Kinseys archief is beroemd om zijn fijne onderscheid, en het is dan ook jammer dat het in dit boek ontbreekt.

Op het internet is uiteraard een veel ruimer gamma van afbeeldingen te vinden dan in de archieven van Kinsey. In deze bevrijde tijd, dit tijdperk zonder beperkingen, is veel van onze seksuele geschiedenis en zelfs ons libido door fotografen gereproduceerd en geanatomiseerd. Omdat Kinseys foto's niet willen schokken - ze vormen slechts een catalogus van seksuele smaken en voorkeuren - verbleken ze tegenover het opzettelijk schokkende werk van fotografen als Helmut Newton, Robert Mapplethorpe en Eric Kroll. Wat vóór Kinsey geheim en bijzonder was, met alle vervormingen die de clandestiniteit veroorzaakt, is nu open en bloot. Onverholen fetisjisme is een courant thema in de hedendaagse reclame. De in het zwart geklede meesteres met naaldhakken en zweepje heeft al heel wat producten helpen verkopen.

De vele jaren van censuur en seksuele repressie konden Alfred Kinsey niet tegenhouden. Zijn passie werd gevoed door zijn buitengewone verzamelwoede en een enorme vasthoudendheid. Hij publiceerde niet alleen zijn twee beroemde werken met onderzoeksbevindingen, Sexual Behavior in the Human Male (1948) en Sexual Behavior in the Human Female (1953), maar verzamelde ook samen met zijn team het grootste erotische archief ter wereld.

Kinsey kon koppig zijn. Om duidelijkheid te krijgen over de mannelijke ejaculatie (schoot, droop of spoot het sperma?) filmden hij en zijn medewerkers duizend masturberende mannen. Het werk nam vier jaar in beslag. De uiteindelijke conclusie: het droop (bij 73 procent van de mannen had het zaad geen snelheid), hoewel hier en daar een bescheiden stootje te bespeuren viel. De dokter was voldaan.

Kinsey, die zich soms professor in de zoölogie noemde, begon zijn loopbaan als entomoloog. Hij was op de eerste plaats een wetenschapper. Welk onderwerp hij ook bestudeerde, van de sluipwesp tot het menselijke organisme, altijd verzamelde hij eerst zoveel mogelijk gegevens. Voor zijn onderzoek naar de grootte van de penis verstuurde hij briefkaarten waarin de respondenten verzocht werden om zich te meten. De 5.200 reacties leken hem voldoende om een afdoend antwoord te geven. De clitoris was hem echter te machtig: wat hij ook probeerde, hij slaagde er niet in die te meten, zodat hij er nooit vat op kreeg zoals op de penis. Het onderzoek dat het vaginale orgasme tot een mythe bestempelde, vond hij dan weer wel bevredigend.

De foto's zijn gedateerd door hun onschuld. Kinsey zelf was gedateerd in zijn voorkomen, met zijn vlinderdasje en zijn kapsel met een nette scheiding in het midden. Toch was hij een sensuele man, soms een rokkenjager en niet vies van partnerruil. Zijn onderzoek deed hem inzien dat hij een sterke homo-erotische neiging had, wat verrassend was voor een gehuwde vader van vier kinderen, opgegroeid in het oerbrave Indiana. Die ontdekking zette hem aan tot de onwetenschappelijke stelling dat iedereen min of meer homoseksueel is. Hij spoorde ons aan om het woord homoseksueel niet als zelfstandig naamwoord te gebruiken: er bestonden geen homoseksuelen maar wel homoseksuele gedragingen. Zelf experimenteerde hij ermee in de badhuizen en de openbare toiletten die hij bezocht.

Kinseys seksuele bevindingen waren verlichtend en bevrijdend dankzij hun objectieve wetenschappelijke karakter. Zijn boeken schokten mensen door hen over hun eigen seksleven te doen nadenken. "Hij was in drie opzichten uniek", schrijft Jonathan Gathorne-Hardy in Sex the Measure of All Things, zijn recente biografie van de onderzoeker: "Zijn strakke wetenschappelijke benadering, zijn uitvinding van een totaal nieuw type interview en vooral zijn publiek: terwijl zijn voorgangers enkele duizenden lezers hadden, las of kende vrijwel de hele toenmalige westerse wereld zijn boeken." Uiteindelijk hebben de seksuele openheid en de informatierevolutie samengewerkt om ons ogenblikkelijk downloadbare gratis internetporno te schenken. Voor sommigen is dat een nachtmerrie, maar in feite is het de verwezenlijking van Kinseys droom van erotiek zonder schuld, met "Gij zult doen wat gij wilt", om dichter, satanist en amateur-seksuoloog Aleister Crowley te citeren, als enige weg.

Interessant detail: in 1955 bracht Kinsey zelf een bezoek aan Crowleys huis op Sicilië, in het gezelschap van Kenneth Anger, die Italiaanse seksuele gedragsmodellen had bestudeerd (fellatie en masturbatie in de openbare toiletten van Napels) terwijl Kinsey koeltjes toekeek. Het was een van de laatste reizen die hij maakte voor hij in 1956 overleed. Als hij nu zou leven, zou hij de hele dag voor de computer zitten en de chatrooms en pornosites van het net afschuimen.

Vertaling: Bart Holsters

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234