Vrijdag 30/10/2020

Opinie

"Maar dieren zijn geen mensen": even nietszeggend als "zwarten zijn geen blanken"

Een laboratoriumaap tijdens een hersentest aan een Chinese universiteit.Beeld REUTERS

Stijn Bruers is doctor in de wetenschappen en doctor in de moraalfilosofie.

Dierproeven komen steeds hoger op de politieke agenda te staan. Een Europees burgerinitiatief tegen dierproeven verzamelde meer dan 1 miljoen handtekeningen en kreeg daardoor gisteren een eerste publieke lezing in het Europees Parlement. Kan Europa zonder dierproeven?

Wetenschappelijk onbetrouwbaar?

De meeste dierproeven vallen onder het toegepaste en mensgerichte biomedische onderzoek: het testen van de menselijke toxiciteit van nieuwe stoffen en de werking van nieuwe medicijnen voor menselijke ziekten. Die proeven zijn niet eenvoudig. Welk dier moeten we best gebruiken om iets te testen voor mensen? Hoe veroorzaken we de juiste ziekte bij dat dier om te kijken of een potentieel medicijn werkt?

De betrouwbaarheid van die dierproeven laat vaak te wensen over. De biochemische verschillen tussen dieren en mensen zijn zo groot dat dierproeven veel misleidende testresultaten opleveren. Als we chocolade hadden getest op honden, was het niet toegelaten als voedsel, want voor honden is een kleine reep al dodelijk. Er zijn medicijnen die goed werken bij dieren maar dodelijke nevenwerkingen hebben bij mensen.

Het gaat dan niet over slechts een paar anekdotes. De laatste jaren verschenen er grote overzichtsstudies in wetenschappelijke topvakbladen die de voorspelbaarheid van dierproeven nagingen. Conclusie: het percentage misleidende testresultaten was hoger dan men had verwacht. Daardoor kan de ontwikkeling van goede medicijnen vertraging oplopen en kunnen er gevaarlijke stoffen toch veilig verklaard worden.

Kan de wetenschap beter? Waarschijnlijk wel. Er zijn redenen om aan te nemen dat recente ontwikkelingen in diervrije alternatieven betrouwbaardere resultaten kunnen opleveren dan dierproeven. Die alternatieven maken immers gebruik van menselijke genen, cellen, weefsels en lichaamsdelen. Er is geen reden om te geloven dat een verbod op dierproeven tot een wetenschappelijke stilstand zou leiden. Het is een kwestie van financiering: het beloofde centrum voor alternatieven voor dierproeven is nooit van de grond gekomen.

Stijn Bruers.Beeld bas bogaerts

Ethisch onverantwoord

Alle voelende dieren zijn net zoals wij unieke individuen met eigen ervaringen en behoeften. Daarom botsen we bij dierproeven op ernstige morele vragen. Mogen we zomaar een hond tegen zijn wil in behandelen als louter middel? Mogen we een kat gebruiken als proefobject op een manier dat ze helemaal niet graag heeft? Mogen we naar willekeur bepalen wie we opofferen voor pijnlijke en dodelijke experimenten? Mogen we naar willekeur iemand als slachtoffer kiezen?

Dieren kunnen geen toestemming geven voor de proeven. Moderne alternatieven die gebruik maken van menselijke lichaamsweefsels kunnen gelukkig wel uitgevoerd worden zonder dwang of rechtenschendingen. Mensen die lichaamscellen doneren voor onderzoek kunnen een vrije, geïnformeerde toestemming geven.

Dat was vroeger anders. Toen werden er gedwongen mensproeven uitgevoerd op de meest kwetsbare mensen. In de jaren '50 infecteerde de onderzoeker Saul Krugman mentaal gehandicapte weeskinderen van de Willowbrook State School in New York met hepatitis. Hij mengde bijvoorbeeld uitwerpselen van zieke kinderen in hun eten. Hepatitis B infecteert bijna alleen mensen en is dus moeilijk te onderzoeken met alternatieven (zoals proeven op niet-menselijke dieren). De mensproeven van Krugman lagen aan de basis van de huidige hepatitisvaccins.

Die mentaal gehandicapten hadden geen toestemming gegeven voor dat onderzoek en ze werden behandeld als louter middel op een manier dat ze niet wilden. Moeten we hepatitisvaccins dan maar verbieden? Helemaal niet. Maar we komen wel terecht bij een belangrijk principe in de ethiek: we mogen niet discrimineren. Geen enkele racist kon rechtvaardigen waarom men personen met een donkere huidskleur mocht gebruiken als slaven. En wij kunnen geen goede reden geven waarom dieren wel en mentaal gehandicapten niet mogen gebruikt worden als proefobjecten.

Een basisrecht zoals het recht om niet tegen je wil in als middel behandeld te worden, mag niet afhangen van lichamelijke uiterlijkheden, genetische verwantschap of intelligentie. Honden en muizen hebben hogere mentale vermogens dan sommige mensen. Een antwoord als "maar die dieren zijn geen mensen" is even nietszeggend als "maar zwarten zijn geen blanken". Dergelijke willekeur kunnen we niet toelaten in de ethiek.

Alles en iedereen krijgt dezelfde basisrechten die gebaseerd zijn op wat men wel en niet wil. Die rechten zijn relevant voor wezens die een wil hebben. Volgens de huidige wetenschappelijke inzichten zijn dat waarschijnlijk alvast alle gewervelde dieren. We mogen niet iemands lichaam tegen diens wil in voor onszelf claimen en gebruiken voor onze doelen. En dat geldt voor iedereen, zonder willekeurige uitzonderingen, zonder discriminatie.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234