Dinsdag 24/11/2020

Opinie

Maakt vooruitgang ons gelukkig?

Heel hard rennen en toch geen voet vooruit komen. Volgens cultuurpessimisten gebeurt dat niet alleen in Alice in Wonderland, maar ook in ons dagelijks leven en toont het de futiliteit van onze vooruitgang aan.Beeld Collection Christophel

Maarten Boudry is filosoof en publicist

In Alice in Wonderland van Lewis Carroll neemt de Rode Koningin de heldin Alice op een bepaald moment bij de hand en beginnen ze te rennen, terwijl de koningin haar toeroept: "Sneller! Sneller!" Als Alice helemaal buiten adem is, komen ze uiteindelijk tot stilstand en blazen ze even uit. Maar tot Alices verbazing, bevinden ze zich nog steeds op dezelfde plek. Natuurlijk, zegt de Rode Koningin, of wat had je verwacht? Dus legt Alice uit dat, waar zij vandaan komt, je doorgaans elders belandt, als je een tijdje hard blijft lopen in dezelfde richting. "'Dat is nogal een traag land!", zei de Koningin. "Want hier moet je zo hard lopen als je kan, gewoon om op de zelfde plaats te blijven."

Maarten Boudry.Beeld rv

Relativiteitstheorie

De laatste twee eeuwen heeft de mensheid een enorme vooruitgangsspurt meegemaakt. Nog nooit leefden we zo veilig, welvarend en gezond als vandaag. Maar zijn we ook ergens aanbeland, of bleven we maar ter plaatse trappelen? Levert al die luxe en welvaart ons iets op? Het is de vraag die op de lippen van elke cultuurpessimist bestorven ligt. De econoom Richard Easterlin publiceerde in 1974 een berucht artikel dat de kniesoren gelijk leek te geven. Hij ging aan mensen in verschillende landen en uit verschillende lagen van de bevolking vragen hoe gelukkig ze zich precies voelden. Wat bleek? Mensen uit rijke landen zijn niet gelukkiger dan mensen in arme landen. Binnen een bepaald land zijn rijke lui weliswaar gelukkiger dan armen, maar tussen landen verdwijnt dat verband tussen welvaart en geluk. Die bevinding staat sindsdien bekend als de Easterlin-paradox.

De cultuurpessimisten hebben een verklaring voor die stilstand, die je de 'relativiteitstheorie' van geluk kunt noemen. Geluk is het verschil tussen je verwachtingen en je werkelijke toestand. En hoe meer je hebt, hoe meer je begint te verwachten. Dus uiteindelijk blijft je gelukspeil min of meer constant. Dat staat bekend als de 'hedonistische tredmolen', afgeleid van de Griekse term 'hēdonē' voor genot of geluk. Meer geld en spullen krikken ons gelukspeil op, maar het effect is slechts tijdelijk. Bovendien worden onze verwachtingen ook bepaald door wat we rondom ons zien. Hoe gelukkig je je voelt, hangt af van je status binnen je groep. Als dat klopt, dan moet het geluk in een samenleving altijd ongeveer constant blijven. Als iedereen er tegelijk op vooruit gaat, dan blijven we allemaal even gelukkig. Een stijgende vloed tilt alle schepen omhoog, zoals John F. Kennedy ooit zei, en aan boord is daar weinig van te merken. Mensen kunnen van positie verwisselen in de sociale rangorde, maar dan gaat het geluk van de ene ten koste van het ongeluk van de ander. Economen noemen zo'n situatie een nulsomspel (zero-sum game). En zo wordt de vaart der volkeren helemaal tenietgedaan.

Geluksstudies

Er is echter één probleem. De Easterlin-paradox is geen paradox want ze bestaat niet. Aan de studie van Easterlin mankeerde immers nogal wat. Niet alleen waren zijn data vooral beperkt tot Japan en de V.S., maar de vraag die werd voorgelegd aan mensen was niet altijd dezelfde, waardoor hij appelen met peren vergeleek. Maar wetenschap gaat vooruit. Inmiddels is er een bloeiende discipline, genaamd geluksstudies (happiness studies), die steeds meer verfijnde meetmethodes voor geluksbevragingen heeft ontwikkeld. Dankzij die geluksonderzoekers beschikken we vandaag over meer betrouwbare en uitgebreide data, verzameld over een grotere tijdsspanne.

En die data laten weinig ruimte voor twijfel: Easterlin zat ernaast. Er is wel degelijk een duidelijk positief verband tussen materiële welvaart en geluk, zowel binnen landen en tussen landen. Dat effect zie je ook doorheen de tijd. De World Value Survey, die de evolutie van geluksmetingen in 100 landen in kaart brengt, toont aan dat mensen in de grote meerderheid van de onderzochte landen gelukkiger zijn geworden. En jawel, die stijging houdt verband met economische groei. Hoe je het ook draait of keert, geld maakt wél gelukkig.

Weg dus met de 'relativiteitstheorie' van geluk? Niet helemaal. Ze klopt ten dele, maar vertelt slechts een deel van het verhaal. Niet alles in het leven draait om verwachtingen en sociale vergelijkingen. De mens is nog steeds een biologische organisme met bepaalde lichamelijke en fysieke behoeften. Als die bevredigd zijn, voelen we ons goed, en anders niet. De hedonistische tredmolen bestaat, zeker als het om materiële weelde gaat, maar hij doet slechts een deel van de vooruitgang teniet. Wat wel klopt, is dat vermeerderde welvaart op den duur niet meer voor vermeerderd geluk zorgt. Economen noemen dat de wet van de dalende meeropbrengst. Geld maakt gelukkig, maar dan vooral als je er nog niet veel van had. Een armoezaaier die een briefje van 100 euro op straat vindt, zal dolgelukkig zijn. Een miljonair zal er zijn bij schouders ophalen. Boven een bepaalde drempel levert rijkdom nauwelijks nog gelukswinst op. Elon Musk kan maar in één auto tegelijk rijden. En als hij zijn kapitaal ziet verdubbelen, zal hij (uiteraard) niet plots dubbel zo gelukkig worden.

En wat met sociale vergelijkingen? Sommige zaken die ons gelukkig maken, lenen zich beter tot vergelijkingen dan andere, en worden dus ook sterker beïnvloed door wat we rondom ons zien. Precies daarom is materiële rijkdom bij uitstek een domein voor afgunst, na-ijver en sociale competitie. De dikte van portefeuilles kan je meten, en het merk van je auto is zichtbaar voor iedereen.

Maar geluk draait niet alleen om materiële rijkdom, en niet alles draait om sociale vergelijkingen. Iemand die alleen op een onbewoond eiland leeft, kan nog altijd ziek zijn, pijn lijden of honger hebben. En ook als je omringd bent door anderen, kan je niet alles zomaar vergelijken. Ik heb geen idee of mijn buurman betere seks heeft dan ik, of welk verborgen leed hij torst. En zou het me echt uitmaken? De sociale dimensie van geluk wordt vaak zwaar overdreven. Tolstoj schreef in Anna Karenina: "Er zijn geen omstandigheden in het leven waaraan een mens niet gewend kan raken, in het bijzonder als hij ziet dat iedereen rondom hen ze aanvaardt." Dat lijkt nogal onwaarschijnlijk. Als dat klopt, zou Tolstoj het niet erg vinden om gefolterd te worden, zolang zijn buurman ook op de pijnbank ligt en dat niet erg lijkt te vinden. Tolstoj vergeet dat we biologische wezens zijn.

Geld maakt gelukkig, maar het is natuurlijk lang niet het enige wat gelukkig maakt. De Nederlandse socioloog Ruut Veenhoven is de oprichter van de World Database of Happiness en al decennia één van de meest vooraanstaande onderzoekers in geluksstudies. Hij onderzocht onder meer welke eigenschappen een samenleving moet hebben om haar burgers gelukkig te maken. Behalve materiële levensstandaard, zijn er volgens Veenhoven twee belangrijke pijlers: democratische instellingen, en een cultuur van vertrouwen en tolerantie. Die drie 'gelukmakers' samen, aldus de berekeningen van Veenhoven, verklaren 75% van de verschillen in geluk tussen verschillende landen. In de lijn van Veenhovens conclusie, betoogt de politicoloog Ronald Inglehart dat een gevoel van vrijheid sterk samenhangt met ons gelukspeil. Als mensen het gevoel hebben dat ze vrij zijn om zichzelf te ontplooien en hun leven in te vullen zoals ze dat zelf wensen, dan voelen ze zich gelukkiger. De auteurs van het laatste World Happiness Report, de meest bekende internationale vergelijkende studie van geluk, onderscheiden zes cruciale gelukmakers om het verschil in gelukspeil tussen landen te verklaren: inkomen, gezonde levensverwachting, vrijheid, vertrouwen, en goede sociale relaties (een toeverlaat hebben als je het moeilijk hebt).

En ook wat die gelukmakers betreft, hebben we veel vooruitgang geboekt. Geen wonder dat de top 10 in de lijst van het World Happiness Report er al enkele jaren ongeveer hetzelfde uit ziet. Steeds opnieuw prijken dezelfde Scandinavische en West-Europese landen bovenaan. In 2017 waren dat Noorwegen, Denemarken IJsland en Zwitserland. Nederland stond op de zesde plaats, België op zeventien. De hekkensluiters van de gelukslijst waren Syrië, Tanzania, Burundi en de Centraal Afrikaanse Republiek.

De Rode Koningin

De parabel van de Rode Koningin wordt door pessimisten soms aangehaald als metafoor voor de futiliteit van vooruitgang. We draven maar door, maar uiteindelijk blijven we ter plaatse trappelen. Maar wie het verhaal van Lewis Carroll verder leest, merkt dat de Rode Koningin op het einde van haar preek nog iets toevoegt over haar gekke land: "Als je ergens elders wil komen, dan moet je minstens twee keer zo hard lopen!" Dat maakt wel een wereld van verschil.

Zo vergaat het ook de menselijke vooruitgang. Inderdaad, een deel van de vooruitgang van de afgelopen twee eeuwen werd tenietgedaan omdat we gewend raken aan onze moderne luxe, en omdat we de neiging hebben om ons met onze naaste te vergelijken. Maar de Easterlin-paradox is een hardnekkige mythe, die bij het grof huisvuil mag. De belangrijkste gelukmakers van de menselijke soort zijn niet relatief, maar absoluut, en we hebben er veel meer van dan vroeger: vrijheid, vertrouwen, sociale relaties en (natuurlijk) gezondheid. Dankzij geluksonderzoek kunnen we de "superioriteit" van onze samenlevingsvorm dus op wetenschappelijke gronden aantonen. Een liberale democratie zoals de onze, met een sterk uitgebouwde sociale zekerheid, is het best in staat om in onze behoeften te voorzien, en om menselijk geluk te bevorderen. Daar mogen we best trots op zijn.

Natuurlijk leven er zelfs in Noorwegen en Denemarken nog altijd mensen die diep ongelukkig zijn, en natuurlijk blijven de cijfers voor depressie en zelfmoord in onze contreien veel te hoog. Maar daaruit afleiden dat vooruitgang een maat voor niets is geweest, of dat we de westerse mens zich nog "nooit zo slecht heeft gevoeld", zoals cultuurpessimisten als Paul Verhaeghe doen, is aantoonbaar onjuist. Wij mogen ons wel degelijk gelukkig prijzen dat we anno 2018 leven. En de meesten onder ons voelen dat ook zo aan.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234