Donderdag 01/10/2020

interview

Luk Joossens bundelt 40 jaar strijd tegen sigaret in boek: "We zijn er nog lang niet"

Marlboro-reclame in 1976 in Los Angeles.Beeld © Robert Landau/CORBIS

Op de vooravond van zijn pensioen doet Luk Joossens (Stichting tegen Kanker) een boekje open over de schimmige tabakslobby en het gedraal van Belgische politici in de strijd tegen de sigaret. "Dat je vandaag in winkels nog altijd tabaksreclame ziet: eigenlijk is dat crimineel."

Het is duidelijk dat Luk Joossens op het einde van zijn carrière er niet op uit is vrienden te maken. In zijn boek De tabakslobby in België noemt hij man en paard. Zowel de politici die zoete broodjes bakten met de tabakslobby, als de minister van Volksgezondheid die sigaretten roken vergeleek met "te veel water drinken".

Joossens begon zijn carrière bij Test-Aankoop en het Onderzoeks- en Informatie Centrum van de Verbruikersorganisaties (OIVO). Vandaag is hij expert tabakspreventie bij de Stichting tegen Kanker en de Vereniging van Europese Kankerliga's (ECL) en kreeg hij als wereldtop in de strijd tegen tabakssmokkel onder meer een onderscheiding van de Wereldgezondheidsorganisatie.

Ook de tabaksindustrie kent uw naam goed. In de Tobacco Industry Papers, een soort 'Panama Papers' waarin de handel en wandel van de tabaksindustrie bloot wordt gelegd, wordt uw naam 1.500 keer genoemd. PS-kopstuk Laurette Onkelinx, toch acht jaar minister van Volksgezondheid, komt amper 75 keer ter sprake. Hoe verklaart u dat?

Joossens: "Eerlijk is eerlijk, het gros van die papers gaat over de periode voor 2000. Dus de tweede regeerperiode van Onkelinx komt nauwelijks ter sprake. Bovendien: die ministers bleven maar een paar jaar aan zet. Ik ben 40 jaar gebleven (lacht). Maar het klopt dat ik inderdaad veelvuldig in die documenten voorkom. Dat ze me van zo nabij volgden, dat ze elke conferentie die ik bijwoonde noteerden of zelfs een link legden met mijn vader (J.V. Joossen, toen professor in de cardiologie en epidemiologie, KU Leuven, SV) dat was verrassend. En een beetje griezelig."

'De Tabakslobby in België' van Luk Joossens.Beeld rv

Hoe wordt iemand de grootste schrik van de tabaksindustrie?

"Toen ik twintig was, wou ik heel erg graag voor een gebruikersorganisatie werken. Via sensibilisering een industrie aanpakken, de wetgeving onder de loep nemen... dat heeft er altijd ingezeten. Maar het 'dossier tabak' is eerder toevallig bij me terechtgekomen. Dat het me zo heeft vastgegrepen, komt uiteraard omdat het om een product gaat waarbij de helft van de gebruikers sterft. Dat is ongezien."

Veertig jaar geleden was roken nog bon ton, vandaag mag het zelfs niet meer op café. We hebben dus al een hele weg afgelegd. In uw boek beschrijft u hoe dat bovenal een vermoeiend, tergend langzame evolutie is geweest.

"Het is steeds een enorm getouwtrek geweest om iets gedaan te krijgen. Altijd weer slaagde de industrie erin om bepaalde sectoren - de middenstand, de horeca... - aan hun kant te krijgen of op basis van studies die nergens op slaan, mist te spuien. Of dan zat de wetgeving zodanig slecht in mekaar, dat er voortdurend geamendeerd en aangepast moest worden. De processie van Echternach, beter kan je het niet beschrijven."

Wat waren de grootste doorbraken?

"De eerste echte overwinning was toen de senaat in 1977 akkoord ging met een reclameverbod in België. Voor één keer was ik niet naar de senaat geweest - want ik was het kotsbeu - maar uiteindelijk zorgden communautaire tegenstellingen voor een doorbraak. De wet kwam er op 10 december, mijn verjaardag. Een mooie dag (lacht)."

"Ook toen de Europese commissie een klacht indiende tegen twee tabaksfabrikanten voor sigarettensmokkel heb ik dat gevierd. Het was een dossier waar ik al lang mee bezig was, maar ik had nooit écht kunnen bewijzen dat de tabaksfabrikanten zelf verantwoordelijk waren voor de smokkel. Nu waren er documenten waar het zwart op wit stond."

Wat waren de grootste teleurstellingen?

"Toen de Europese richtlijn in 2000 werd geannuleerd. En ook het Francochamps-debacle heeft me heel erg aangegrepen. Uit schrik dat een verbod op tabaksreclame het autocircuit van Francorchamps te veel schade zou toebrengen, werd de eerder gestemde wet op reclame uiteindelijk teruggeschroefd. De bepalingen over indirecte reclame werden én geschrapt, én het reclameverbod voor Francorchamps werd tot 2003 uitgesteld. Totaal onzinnig was het."

Op een bepaald moment verloor u zelfs uw job.

"Jaren had ik ervoor gepleit om meer geld te investeren in preventie. Uiteindelijk kondigde toenmalig minister van Financiën Didier Reynders (MR) in 2002 aan dat er een nieuw preventiefonds zou komen, gefinancierd door de tabaksindustrie. Een complete klucht. In een opiniestuk in een krant heb ik mij daar toen heel erg kwaad over gemaakt, en wat later kreeg ik opeens mijn ontslag bij OIVO. Ik heb nooit kunnen bewijzen dat dit iets te maken had met dat nieuwe fonds, maar feit is wel dat OIVO daarna met hen dikke maatjes is geworden."

In uw boek noemt u alle politici en ministers die in dit dossier een rol van betekenis hebben gespeeld bij naam. Ook diegene die volgens u de bal volledig mis hebben geslagen. CD&V-politica Miet Smet bijvoorbeeld krijgt de prijs voor 'slechtste wet rond roken op het werk'. Een bewuste keuze?

"Ik heb daar lang over nagedacht, of ik objectieve maatstaven had om dat soort beoordelingen te maken. Uiteindelijk heb ik beslist dat het kon. Miet Smet bijvoorbeeld heeft klakkeloos de argumentatie van de tabaksindustrie overgenomen. Zoiets kun je niet goedkeuren. Rudy Demotte (PS, minister van Volksgezondheid 2003-2007) krijgt de beste punten. Hij had een duidelijk tabaksplan en heeft twee maatregelen erdoor gekregen. Daar tegenover heb je Firmin Aerts (CVP, staatssecretaris voor Volksgezondheid 1981-1985) die doodleuk op de radio beweerde dat sigaretten roken even gevaarlijk is als teveel water drinken. Weerzinwekkend dat die man zoiets kon zeggen er nog mee kon wegraakte ook."

Hoe beoordeelt u de huidige minister van Volksgezondheid Maggie De Block (Open Vld)?

"Voor een definitieve evaluatie is het natuurlijk nog te vroeg. Daarvoor moeten we het einde van haar legislatuur afwachten. De minister heeft een plan tegen tabak klaar, waarin staat dat er neutrale pakjes moeten komen vanaf 2019, maar dat er geen reclameverbod moet komen op de verkoopplaats. Terzelfdertijd hoor je regeringspartner N-VA beweren dat een rookverbod in de auto onnuttig is, omdat je dat toch niet kunt controleren. In die zin ben ik niet erg optimistisch, omdat ik voel dat het absoluut niet vooruitgaat. Enerzijds weet ik dat De Block als arts voeling heeft met tabakspreventie, anderzijds leert de geschiedenis dat Open Vld altijd heeft dwars gelegen in het beteugelen van de sigaret."

"Kijk, de voorbije veertig jaar is er veel gebeurd. Vond vroeger iedereen het doodnormaal dat er op café of restaurant werd gerookt, dan is dat nu voorbij. We hebben dus wel degelijk vooruitgang geboekt. Maar dat je vandaag in winkels nog altijd reclame ziet voor een product die zoveel ellende veroorzaakt, dat is eigenlijk crimineel. We zijn er dus nog lang niet."

En u gaat nu ook nog eens op pensioen. Bent u moegestreden?

"Had ik mij de voorbije 40 jaar enkel op België gericht, dan was ik het wellicht moe geweest. Maar gelukkig heb ik internationaal ook wat kunnen bewegen. Nu, mijn Belgische activiteiten zet ik stop, maar op Europees niveau ga ik er nog even mee door. Ze zijn dus nog niet helemaal van mij af."

Luk Joossens, De tabakslobby in België, EPO, 151p., € 16.95.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234