Woensdag 21/10/2020

Luik brengt ontaarde kunst samen

Zo'n dertig schilderijen die de nazi's als 'ontaarde' kunst beschouwden, worden deze herfst in Luik samengebracht. De expo Ontaarde kunst volgens Hitler toont werk van onder anderen Gauguin, Kokoschka, Picasso en Ensor, en wil tegelijk stilstaan bij de soms moeilijke verhouding tussen kunstenaars en machthebbers, vroeger en nu.

In 1939 werd in het Zwitserse Luzern een veiling georganiseerd van moderne werken die de nazi's bestempelden als 'ontaarde' of 'gedegenereerde kunst'. Twee jaar eerder al had Adolf Hitler in München een gigantische tentoonstelling met 650 schilderijen en beeldhouwwerken opgezet onder de titel Entartete Kunst. Het ging steevast om avant-gardekunstenaars die volgens de nazi-ideologie 'ontspoord' waren: hun werk was niet realistisch, niet volksverheffend en niet arisch genoeg.

In totaal had Hitler zo'n zevenduizend werken in 32 Duitse musea in beslag laten nemen. Sommige werken werden vernietigd, het overgrote deel bleef gelukkig bewaard.

De nazi's waren evenwel gewiekst genoeg om een serie topwerken te gelde te maken. Zo kwamen 125 'ontaarde' werken terecht op een veiling in het Zwitserse Luzern. Het ging om werk van onder meer Van Gogh, Ensor, Gauguin, Picasso, Matisse en Modigliani.

Aan de veiling, die plaatsvond op 29 juni 1939, werd vooraf weinig ruchtbaarheid gegeven. Toch was de Luikse kunstcriticus en docent Jules Bosmant op de hoogte. Hij slaagde erin om in een maand tijd fondsen bijeen te brengen ter waarde van maar liefst vijf miljoen Belgische frank, zo'n 125.000 euro, en reisde met een Luikse delegatie af naar Zwitserland.

Op de veiling kochten ze negen werken, die nog altijd tot de kroonjuwelen van het Museum voor Schone Kunsten BAL in Luik behoren. Er zit onder meer de enige Picasso in Belgisch openbaar bezit bij: De familie Soler. Voorts is er uitstekend werk van Ensor, Chagall, Gauguin, Franz Marc en Kokoschka gekocht. Een zelfportret van Van Gogh lieten de Luikenaars zich helaas ontglippen.

Tien jaar speurwerk

Een nationale Belgische delegatie verwierf op diezelfde veiling nog zes schilderijen voor de Koninklijke Musea van Antwerpen en Brussel: werk van onder anderen Lovis Corinth, Georg Grosz, Jules Pascin en Emil Nolde. De overige kopers op de veiling waren vertegenwoordigers van Amerikaanse en Zwitserse musea, plus Britten, Nederlanders, Zweden en Fransen.

"Het heeft ons bijna tien jaar speurwerk gekost, maar we hebben intussen de hele veiling van Luzern in kaart kunnen brengen", zegt Jean-Patrick Duchesne, hoogleraar kunstgeschiedenis in Luik en curator van de tentoonstelling. Hij brengt schilderijen samen uit de musea van Luik, Antwerpen en Brussel. Uit Duitsland, Zwitserland, Oostenrijk en de Verenigde Staten komt onder meer werk van Barlach, Derain, Heckel en Schmidt-Rottluff. In totaal worden meer dan dertig schilderijen en beelden getoond uit de veiling van Luzern.

"Maar de catalogus bundelt de informatie over alle kunstwerken die toen geveild werden", aldus Duchesne. "Bovendien werpen we de vraag op naar de morele kant van de zaak: hoe ethisch was het om die kunstwerken te kopen en de nazi's te verrijken?"

De tentoonstelling vindt niet toevallig plaats in La Cité Miroir, een gloednieuw cultuurcentrum in het prachtig gerestaureerde en verbouwde zwembad La Sauvenière. Het enorme complex werd in 1936 gebouwd als Bain et Thermes de la Sauvenière, in het hart van Luik.

Het heeft tot in de jaren 1990 met zijn baden en douches een belangrijke rol gespeeld in het leven van de kansarme bevolking. Het zeven verdiepingen tellende complex werd in 2000 gesloten. In januari 2014 heropende het als polyvalent cultuurcentrum voor podiumkunsten met een bibliotheek en een gespecialiseerde boekhandel. Blikvanger is de prachtige koepel van het voormalige zwembad - bijna een kathedraal. In de kuip van het zwembad werd een theaterzaal geïnstalleerd.

La Cité Miroir profileert zich als politiek en sociaal geëngageerd cultuurcentrum. Het promoot democratische waarden, bestrijdt extremisme en heeft twee permanente tentoonstellingen lopen over de nazi-kampen en over politieke rechten en sociale strijd. "Dat is ook de reden waarom we deze tentoonstelling over kunst, macht en uitsluiting in ons centrum wilden hebben", zegt Jacques Smits, directeur van de vzw Territoires de la Mémoire.

"We voegen aan de tentoonstelling ook reeksen toe over ontaarde muziek, architectuur en literatuur. En een expo van een hedendaagse kunstenares die rond Hitlers Mein Kampf werkt. De stijl van het gebouw sluit bovendien aan bij het Bauhaus, een stijl die Hitler ook gedegenereerd noemde. Hij sloot het Bauhaus dan ook in 1933."

Smits benadrukt nog dat de tentoonstelling in Luik op een Nederlandstalig publiek mikt. "Onthaal, tekstborden, gidsbeurten en bezoekersgids zullen ook in het Nederlands zijn."

Ontaarde kunst volgens Hitler. De veiling van Luzern loopt van 17 oktober 2014 tot 29 maart 2015 in Cité Miroir, place Xavier Neujean 22, Luik (vlak bij Opéra Royal en place Saint-Lambert). www.citemiroir.be

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234