Woensdag 08/12/2021

Luiheid als ondeugd

Filosofen houden niet van werken. Dat zou je alleszins kunnen afleiden uit het feit dat heel wat denkers de lof van de luiheid gezongen hebben. Bertrand Russell met In Praise of Idleness. Tom Hodgkinsons pseudofilosofische pleidooien voor het nietsdoen. Denis Grozdanovitch die het bijna-nietsdoen tot een kunstvorm uitroept. Bas Haring die ons zegt dat een goed leven een leven is waarin zo min mogelijk gebeurt. Of onlangs nog John Perry, die in zijn nieuwe boek De kunst van het uitstellen pleit voor een positieve waardering van procrastinatie: doe vandaag vooral niet wat ook morgen kan.

Elk jaar treedt er wel weer een denker op de voorgrond om ons te vertellen dat we ons eigenlijk niet zozeer hoeven in te spannen. In het leven is alles toch ijdel en vergeefs, want in the long run liggen we allemaal onder de zoden. Verwacht niet te veel. Doe niet te veel. Beter geen moeite dan vergeefse moeite. Trying is the first step to failure, zoals Homer Simpson, de vleesgeworden luiheid zelve, immers ooit zei. De beste manier om mislukking en ontgoocheling in het leven te vermijden, is niets meer proberen. Passiviteit en luiheid worden zo tot levenskunst verheven, tot het geheime ingrediënt van een gelukkig bestaan.

De paradox die daarbij ontstaat is dat al die pleitbezorgers voor passiviteit en luiheid zelf overijverige baasjes zijn. Denis Grozdanovitch is bijvoorbeeld een gewezen tenniskampioen, begenadigd schaker, journalist, schrijver, blogger en ga zo nog maar een eindje door.

Bertrand Russell spant in dat opzicht de kroon. Zijn werk bestrijkt vele duizenden bladzijden. Hij was al een hoogbejaarde man toen hij vooropliep in vredesbetogingen tegen de Vietnamoorlog. Zowat vanop zijn sterfbed - de man werd nota bene bijna honderd jaar - schreef hij nog een politiek pamflet tegen de agressieve politiek van Israël. Russell combineerde een scherpe geest met een soepele pen, waarvoor hij in 1950 ook de Nobelprijs voor literatuur kreeg. Dat doe je natuurlijk allemaal niet wanneer je alleen maar met je duimen draait of patience speelt. De lofzang op de luiheid van deze ijverige filosofen klinkt hypocriet. A zeggen en B doen. Alsof Sonja Kimpen, zodra de camera's niet meer draaien, zich zou volstouwen met fastfood en enkel nog uit haar sofa zou opstaan om softdrink uit de koelkast te halen.

Als het op luieren aankomt, lijken schrijvers een grotere scepsis aan de dag te leggen. Ze zetten de kwalijke uitwassen van de luiheid graag eens dik in de verf. In John Steinbecks Het beloofde land duikt er een figuur op die zo lui is dat zijn vrouw en kinderen van ontbering omkomen. De pathologische luiaard heeft zijn eigen gezin de dood in gemijmerd. In plaats van zijn land te bewerken, lummelt hij onder een boompje tot het onheil geschiedt.

Ook Oblomov, het hoofdpersonage uit de gelijknamige roman van Ivan Gontsjarov, is zo'n man wiens eigen ledigheid synoniem wordt voor een mislukt leven. Hij laat de liefde van zijn leven schieten, laat zich financieel uitbuiten, verzaakt alles wat er gedaan moet worden, omdat hij simpelweg de kracht niet heeft om ook maar uit zijn sofa op te staan en zijn voeten in zijn slofjes te laten glijden.

Wie alles naar de dag van morgen uitstelt, stelt uiteindelijk zijn hele leven uit. De gevolgen daarvan zijn niet min. Dat wist ook de kleine prins al in Antoine de Saint-Exupéry's unieke literair-filosofische kleinood. Elke dag moet de kleine prins zijn planeet schoonhouden en de apenbroodbomen uittrekken. Die groeien immers razendsnel en als je ze niet uittrekt wanneer ze nog kleine struikjes zijn, groeien ze in een mum van tijd uit tot kolossale bomen die de hele planeet in beslag nemen. Ontspannen als het kan, maar inspannen als het moet.

Daarop vertelt de prins dat hij ooit eens een luiaard heeft gekend die het met die opgave zo nauw niet nam, waarna we een tekening te zien krijgen van een planeet die helemaal versmacht wordt door de wortels van drie apenbroodbomen. Ook al wil de kleine prins geen zedenpreek houden, de moraal van het verhaal is duidelijk: je kunt een hele planeet naar de vaantjes helpen door niets te doen. Van al dat lanterfanten en uitstelgedrag komt niet veel goeds. Misschien is dat wel iets om bij een volgende klimaattop in het achterhoofd te houden, wanneer we weer eens besluiten om niets te besluiten, dat tekeningetje en de grote les van de kleine prins. Ook als we niets doen, kunnen we heel wat kwaad doen.

Alicja Gescinska exploreert tweewekelijks een filosofische gedachte aan de hand van wat ze leest.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234