Donderdag 28/05/2020

Milieu

"Luchtvervuiling voel je niet als kind, wel wanneer je bejaard bent"

Freinetschool De kRing ligt vlak bij de Antwerpse ring, ingesloten door wettelijk ontoelaatbare hoeveelheden fijnstof. Beeld Tim Dirven

Voor het eerst hebben we een totaalzicht op de lucht die Vlaamse kinderen inademen op scholen, opvangplaatsen en sportvelden. Een derde van die locaties krijgt een onvoldoende, maar welke conclusies moeten we daar nu uit trekken?

'Oef, een aanvaardbare luchtkwaliteit', wie naar het interactieve grondplan op de site van De Luchtzaak gaat, heeft ongeveer een kans van twee op de drie om een zucht van opluchting te slaken. De rest van de ouders die de school, sportplaats of opvang van zijn of haar kind aanklikt, zal even moeten slikken: een matige, slechte of zelfs wettelijk ontoelaatbare luchtkwaliteit. Voor een zekere gok bent u in Vlaanderen niet aan het juiste adres.

De kaart in kwestie toont het jaarlijkse blootstellingsgemiddelde aan stikstofdioxide (NO2), een goede indicator voor de totale luchtvervuiling, en werd ontwikkeld door de Vlaamse Milieumaatschappij (VMM), het Belgische Intergewestelijke Cel Leefmilieu (IRCEL-CELINE) en de Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek (VITO). Officiële cijfers dus, maar burgerbeweging stRaten-generaal ging verder spitten in die berg aan ruwe data.

Het resultaat is niet bijster geruststellend. Zowel scholen, crèches, buitenschoolse opvangplaatsen en sportvelden in openlucht worden in grote mate blootgesteld aan slechte luchtkwaliteit. Met onvoldoende scores die schommelen tussen 29 procent bij de sportvelden en 48 procent bij de secundaire scholen wordt dan wel nergens een meerderheid gescoord, de pertinente vraag is of we daar tevreden mee kunnen zijn.

Bekijk hier op een interactieve kaart hoe het gesteld is met de luchtkwaliteit in uw buurt.

Street canyons

Al loont het de moeite om eerst te kijken naar de oorsprong van de gegevens. Het NO2-grondplan is namelijk een theoretisch computermodel, ontworpen om de realiteit te benaderen. "Voor reële cijfers heb je echter reële metingen nodig", zegt Frans Fierens, administratief directeur van IRCEL-CELINE. “Maar dit is de best mogelijke kaart voor plekken waar we nog niets kunnen meten.” Aangezien de steekproef zo groot is (>22.000 locaties), kun je besluiten dat de percentages de realiteit benaderen.

Wie echter een oordeel velt over een individuele locatie houdt best rekening met mogelijke afwijkingen. Volgens Thomas Goorden van stRaten-generaal ligt de maximale foutenmarge in de ruwe data op 6 microgram (µg) per kubieke meter. "Die foutenmarge werkt natuurlijk langs beide kanten: er is evenveel kans op onderschatting als overschatting." Aangezien de categorieën 'goed', 'aanvaardbaar', 'matig', 'slecht' en 'wettelijk ontoelaatbaar' telkens 10 µg bestrijken, kan een bepaalde locatie dus één categorie opschuiven.

Daarnaast zijn er nog de zogenaamde street canyons – smalle straten met hoge gesloten bebouwing aan beide zijden – waar vuile lucht kan opstapelen. Daardoor kan ook in kleine gemeenten en dorpen een probleem opduiken.

"Sowieso mogen we ons niet verkijken op een jaargemiddelde", zegt Ben Nemery (KU Leuven) van het Centrum Omgeving en Gezondheid. "Wie de ene helft van het jaar blootgesteld wordt aan 20 µg/m³ en de andere helft aan 50 µg/m³ zal gemiddeld onder de wettelijke grens duiken, terwijl die piek een ernstig risico inhoudt."

Longreserve

Over die wettelijke grens valt een hartig woordje te wisselen. De Europese NO2-norm – ook die van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) – ligt momenteel op 40 µg/m³, maar is volgens stRaten-generaal en Greenpeace ontoereikend. Ze volgen daarmee recente wetenschappelijke inzichten van onder meer diezelfde WHO en de Nederlandse gezondheidsraad, die pleiten voor een halvering. Ook minister van Leefmilieu Joke Schauvliege (CD&V) belooft om die visie te volgen.

"Voor gezonde volwassenen zal dat weinig verschil maken, maar kinderen vormen natuurlijk een kwetsbare groep", ziet Dirk Avonts (Groen), professor algemene gezondheidszorg aan de UGent. Een long bereikt namelijk haar maximale functie op de leeftijd van circa twintig jaar en begint daarna te verslijten. Luchtvervuiling zorgt ervoor dat longen hun volle capaciteit niet kunnen bereiken. De levensreserve van een long neemt dus af en bereikt sneller een kritieke zone. "Dat voel je niet als kind, wel als je bejaard bent", zegt Avonts. Ook allergische reacties en astma steken sneller de kop op.

Daarnaast is er een cognitieve weerslag. De vorming van nieuwe synapsen, de verbindingen tussen zenuwen, kan vertragen. "Dat maakt de hardware in de ontwikkelende hersenen minder complex ", ziet Avonts. "Voor minder begaafde kinderen kan gezonde lucht het verschil betekenen tussen jezelf wel of niet handhaven in een complexe maatschappij."

Lees hier het standpunt van opiniërend hoofdredacteur Bart Eeckhout 'Ongezonde lucht aan scholen: oplossingen zijn mogelijk en haalbaar'.

Schizofreen

Moeten we dan in een lichte paniekreactie onze kinderen weghouden van scholen, opvangplaatsen of sportvelden die een wolkje vervuiling boven zich dragen? "De scholen hebben uiteraard geen controle over de grote bron: het verkeer. In een stedelijke omgeving is het quasi onmogelijk om een aanvaardbaar niveau te bereiken", zegt Thomas Goorden van stRaten-generaal, die evenwel vindt dat mensen "recht hebben op deze informatie".

Voor Goorden is er maar één manier om een snelle omwenteling te bereiken: hard optreden tegen de dieselwolk. "Ontdieseling en lage-emissiezones zijn op korte termijn inderdaad de meest geschikte instrumenten", reageert Joke Schauvliege. "Op individueel niveau kunnen een aantal kleinere, plaatselijke ingrepen ook een verschil maken."

Maar focust het beleid niet te veel op uitstoot? "Met lage-emissiezones maak je de mensen blaasjes wijs", zegt Ben Nemery. "Lucht stop je niet met een pennentrek op een grondplan." Blootstellingscijfers kunnen misschien een betere gids zijn, zoals in Amsterdam gebeurt. Gevoelige bestemmingen zoals scholen, kinderopvang of rusthuizen moeten er minstens 300 meter verwijderd zijn van een drukke verkeersas.

"Ook bij bestaande gebouwen kan dat een hefboom zijn: ofwel de locatie verplaatsen, ofwel de verkeersas aanpakken. De kennis is aanwezig om een soort zwarte punten-inventaris te maken op basis van omgevingsbelasting", aldus Avonts.

Toch zal elke expert benadrukken: een probleem dat verschillende oorzaken kent (verkeer, verwarming, industrie, enzovoort) heeft een geïntegreerd beleid nodig. "Als je naar de sportvelden kijkt, liggen 20 van de 25 onwettige locaties in Antwerpen", merkt Goorden op. "Sporten wordt er gepromoot, maar het moet wel in ongezonde lucht. Een schizofreen beleid."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234