Woensdag 19/06/2019

Luchtverkeer

Luchtverkeersleiders klappen uit de biecht: "België ontsnapte aan een grote vliegramp"

Een luchtverkeersleider aan het werk.

Op 27 mei 2015 is een vliegramp in België vermeden. Dat stellen twee luchtverkeersleiders van Belgocontrol in een anoniem gesprek met deze krant. Na een stroompanne verloren zij alle communicatie met het luchtruim. Een illustratie van de zware werkdruk, klinkt het.

Woensdag 27 mei 2015, Steenokkerzeel. Om 9.13 uur jaagt een generator bij een doordeweekse veiligheidstest een stroomstoot van 380 volt door de bedrading van Canac, het zenuwcentrum van het Belgische luchtverkeer, naast de toren van Zaventem. In 30 seconden vallen alle computers uit, waaronder de 18 consoles die op dat moment worden gebruikt om ervoor te zorgen dat de vliegtuigen boven ons land niet tegen elkaar botsen.

De verkeersleiders schrikken zich rot. "Alles werd donker en de noodverlichting sprong aan. Net op dat moment ontploften de consoles. Letterlijk. De steekvlammen vlogen eruit", zegt een luchtverkeersleider. Als een lopend vuurtje trekken de ontploffingen door de zaal: van rechts naar links over de werkeilanden. Bam! Bam! Bam! "Ik kan je verzekeren: dat gevoel is onwezenlijk. Het enige dat dan door je hoofd flitst is: wat doen we nu? Pure paniek."

Achteraf zal blijken dat de ontploffingen erger hebben voorkomen. Het zenuwcentrum van Belgocontrol is uitgerust met een sterke overspanningsbeveiliging tegen blikseminslagen. Dankzij de steekvlammen kunnen sommige consoles achteraf worden hersteld, waardoor de luchtverkeersleiding rond 14 uur in beperkte bezetting opnieuw aan de slag kan. Op dat moment ligt het verkeer al vijf uur stil.

Dankzij een app

Terug naar die ochtend. Wie hoort wat er toen gebeurde, denkt voortaan twee keer na voordat hij op het vliegtuig stapt. "Door de stroomstoot was alles kapot. Geen radarschermen meer, geen microfoons om met piloten te praten. Alleen drie oude Belgacom-telefoons en een papieren kaft met noodnummers. Daarmee zijn we meteen naar onze buren beginnen te bellen: de Duitsers, de Nederlanders, de Fransen. 'C'est Bruxelles ici. On a une coupure de courant. Full panic. Roep alle vliegtuigen terug.'"

Op dat moment vliegen piloten boven België blind. "Je moet je voorstellen: die piloten horen plotseling niets meer en beginnen te roepen. 'Wat is hier aan de hand?' Zij horen piloten van andere vliegtuigen op dezelfde frequentie roepen." Met hun eigen gsm contacteren luchtverkeersleiders uit Steenokkerzeel collega's die gedetacheerd zijn naar Luik en Charleroi, waar uiteindelijk een deel van de vliegtuigen zal landen.

Het kan nog straffer. Ooit gehoord van Flight Tracker? Dat is een leuke app voor wie familieleden of vrienden wil volgen op reis. Het klinkt onwaarschijnlijk, maar die ochtend valt de Belgische luchtverkeersleiding terug op het speeltje om het vliegverkeer in goede banen te leiden. "In volle chaos heeft een collega van ons die app geopend op zijn iPad. Om te zien: waar zitten die vliegtuigen? Dat werkte. We zijn blijkbaar heel inventief als het erop aankomt."

Vijf uur lag het verkeer boven Zaventem op 27 mei plat. Heel wat reizigers strandden toen op de luchthaven. Beeld Franky Verdickt

Bureaustoelen

De twee verkeersleiders zijn formeel: er is die dag een vliegramp vermeden. Passagiers hebben het geluk dat net op die dag de renovatiewerken zijn gestart aan baan 25L, waardoor het volume van trafiek naar beneden is gebracht. Ook de timing, net na het spitsuur, is een meevaller. "Het had veel erger kunnen zijn. We zijn toen aan een ramp ontsnapt", stelt een verkeersleider.

Dominique Dehaene, woordvoerder van Belgocontrol, zegt dat de directie de ernst van de situatie nooit heeft ontkend. "Wij hebben altijd gezegd dat de situatie potentieel gevaarlijk was. En 27 mei was een zware, voor sommigen haast traumatische, ervaring . Maar veiligheid is altijd onze prioriteit. Vandaar dat wij meteen naar het ultieme middel hebben gegrepen: een clear of the sky waarbij het hele Belgische luchtruim zo snel mogelijk werd leeggemaakt. Nadien zijn de technische installaties ook verbeterd."

Die verbetering neemt niet weg dat sinds 27 mei 2015 twee nieuwe incidenten hebben plaatsgevonden. Twee weken geleden gaat het grondig fout tijdens onderhoudswerken aan het radarstation van Saint-Hubert. In plaats van alleen die radar uit te schakelen, worden per ongelukalle radars van Belgocontrol 40 seconden offline gezet. Daardoor krijgen de luchtverkeersleiders een minuut lang geen posities van vliegtuigen in de lucht. Eind december ligt het netwerk voor elektronische communicatie bij Belgocontrol ook een tijdlang plat.

Het is geen toeval dat de luchtverkeersleiders nu met hun verhaal naar buiten komen. Op dit moment onderhandelen zij met de directie over de werkdruk en de nieuwe pensioenregeling bij Belgocontrol. Onze getuigen geven toe dat ze hun timing strategisch hebben gekozen: "Wij willen mensen geen schrik aanjagen als zij het vliegtuig opstappen. Maar op dit moment hebben wij geen andere keuze dan ons verhaal te doen."

Reizigers die op 27 mei strandden in Brussel. Beeld Franky Verdickt

Aanleiding is het sociaal conflict bij Belgocontrol. Daar wordt sinds februari gestaakt omdat de luchtverkeersleiders binnenkort langer moeten werken. Nu worden zij op hun 55ste verplicht op disponibiliteit geplaatst omdat hun fysieke capaciteiten afnemen. Zij worden dan grotendeels doorbetaald tot ze op hun 60ste echt met pensioen kunnen gaan. De regering-Michel wil de aanvang van dat pensioen uitstellen tot 63 of ouder, afhankelijk van de anciënniteit. De disponibiliteit begint dan ten vroegste op 58.

Het protest van de verkeersleiders kan de voorbije weken op weinig begrip rekenen. 'De boze zonnekoningen van de lucht', zo omschreef De Tijd hen vorige week, omdat ze hun machtspositie zouden misbruiken om een voordelig pensioen af te dwingen. Het Laatste Nieuws kopte op de voorpagina dat het luchtruim dreigt dicht te gaan voor een paar nieuwe bureaustoelen. Daarmee verwijzend naar één van de veertien eisen van het personeel: nieuwe stoelen.

We doen er niet flauw over: verkeersleiders worden goed betaald. Een van onze getuigen ziet maandelijks meer dan 9.000 euro bruto op zijn loonbrief staan. Daarvan belandt ongeveer 4.000 euro netto op zijn bankrekening. "Maar wij staan elke dag in de frontlinie. Slecht weer, technische problemen, medische noodgevallen: wij moeten in een vingerknip beslissingen nemen over vliegtuigen die honderden mensen aan boord hebben. Wij zijn geen stelletje ambtenaren met een luizenleven", zeggen ze.

Het duurt tien jaar voordat een luchtverkeersleider volledig is opgeleid. Allesbehalve makkelijk, want België heeft samen met Zwitserland het meest ingewikkelde luchtruim van Europa. Vluchten uit Schiphol, Londen, Frankfurt en Parijs kruisen elkaar op lage hoogte boven België. Daarenboven is ons luchtruim gefragmenteerd. Zo is het leger erg actief in Limburg en de Antwerpse Kempen. "In Elsenborn testen ze artillerie, ook niet ideaal om een vliegtuig over te sturen", grapt een verkeersleider.

De Belgische luchtverkeersleiders werken twaalf dagen aan een stuk. Vroege shift, late shift, nacht: alles door elkaar. "Op het einde ben je compleet murw", stelt de ene verkeersleider. Volgens de andere draagt het werkritme ertoe bij dat veel collega's hun huwelijk op de klippen zien lopen. Hij heeft al veel collega's zien uitvallen met stress en burn-outs. Zelf heeft de verkeersleider ooit een black-out gekregen tijdens het gidsen van vliegtuigen door het luchtruim, waardoor een collega moest overnemen.

De directie van Belgocontrol benadrukt dat ze een sequentie van twaalf dagen zo veel mogelijk vermijdt, maar door ziektes en shiftwissels is dat niet altijd mogelijk. Dehaene: "Soms zit er iemand aan zijn elfde dag en wordt die toch nog opgeroepen voor een twaalfde. Toch streven wij altijd naar gezonde roosters. Wij beseffen dat de shifts van het personeel niet evident zijn, omdat zij hard werken en een grote verantwoordelijkheid dragen. Maar je mag niet vergeten dat zij in een 35-urenweek werken. Sommigen kiezen er ook zelf voor om twaalf dagen te werken, omdat ze premies krijgen voor weekendwerk en onverwachte diensten."

In de solden

Intussen legt Europa steeds strengere eisen op aan de luchtvaart. Luchtverkeersleiders moeten steeds efficiënter puzzelen met vliegtuigen, met zo weinig mogelijk marge. Time is money. Dat betekent minder marge om fouten te maken. Ook minister Jacqueline Galant (MR) krijgt kritiek van de luchtverkeersleiders. Zij heeft de prijs per gevlogen mijl boven België met 30 procent laten zakken om de concurrentie aan te gaan met onze buurlanden. België staat in de solden, waardoor de werkdruk weer toeneemt.

Johan Decuyper, CEO van Belgocontrol, lanceerde vorig jaar een grootscheepse aanwervingscampagne om het personeelstekort op te vangen. Vandaag blijkt dat er van de 3.700 kandidaten amper 10 bezig zijn aan de opleiding om luchtverkeersleider te worden. Volgens het personeel is dat veel te weinig om de vertrekkers op te vangen, ook al benadrukt de directie dat er binnenkort nieuwe opleidingen starten voor 24 kandidaten.

Het resultaat is dat de frustratie groeit. Tot nu toe staken luchtverkeersleiders enkel op dagen waarop ze de theorie van de nieuwe vliegroute 'Leuven niet langer rechtdoor' moeten instuderen. Op 1 april zou die vliegroute ingaan, maar de directie geeft toe dat die deadline intussen niet meer haalbaar is. Per dag vertraging dreigt de overheid 50.000 euro te moeten betalen, op gerechtelijke bevel. Het positieve is dat de reiziger daar niets van merkt. Maar daar dreigt verandering in te komen.

Er hangt een grote staking in de lucht. "Ik kan nu al voorspellen hoe het sociaal overleg zal aflopen. Binnen twee maanden zitten we hier opnieuw, maar met een luchthaven die volledig platligt. Dat is eigenlijk een zekerheid", zegt een luchtverkeersleider aan de vooravond van een nieuw paritair overleg op dinsdag. "Natuurlijk vinden wij het niet leuk om gezinnen te treffen als zij op vakantie gaan. Maar de directie laat ons geen keus. Ze zegt tegen ons: het plan-Galant of niets. Wel, dan wordt het niets."

Vakantiegangers zijn bij dezen gewaarschuwd.

Beeld Franky Verdickt
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden