Donderdag 03/12/2020

Luc Tuymans: the horror

'Mooi is voor mij een scheldwoord'

Brussel / Eigen berichtgeving

Bernard Dewulf

Ooit stond ik met mijn zoon van vijf - opvoeden is risico's nemen - voor een schilderij van Luc Tuymans. Ik vroeg hem wat hij zag. Hij zei: koekjes. Of ze er lekker uitzagen, vroeg ik. Neen, dat vond hij niet. Blauwe koekjes zijn niet lekker.

Het bewuste schilderij heet Die Wiedergutmachung en vormt onder die titel een tweeluik met een ander doek. Op dat laatste zijn handen te zien, dat zag mijn zoon ook wel. Beide schilderijen zijn in vakjes verdeeld, elk vakje bevat zo'n koekje of, op het tweede doek, zo'n paar handen. Het allerlaatste vakje echter toont maar één hand en een zwartig stompje. Dat stompje stemt tot nadenken, net als twee van de koekjes op het andere doek - die, als je ze isoleert, ineens geen koekjes meer lijken te zijn.

Op Die Wiedergutmachung zijn geen koekjes te zien, ook geen spiegeleieren, zoals ik zelf ooit heb gedacht. Wat we zien zijn ogen, ogen van zigeunerkinderen op wie door de nazi's experimenten werden uitgevoerd. Ook de handen op het andere schilderij zijn het gevolg van dergelijke 'onderzoeken'. De ogen werden uitgehaald, de handen afgehaald. Er werden foto's van genomen, wat wij dus zien is een schilderij van foto's van verwijderde lichaamsdelen. Dit alles in kleuren die, zoals vaker bij Tuymans, aantrekken en afstoten.

Dit is een schilderij over the horror, waarschijnlijk hét centrale thema in het werk van Tuymans (1958). Hij heeft ook een van mensenhuid vervaardigde lampenkap geschilderd, een gaskamer, een vitrine in Auschwitz, maar de horror gedijt net zo goed in speelgoed, in herinneringen - van persoonlijke of collectieve aard -, in een knoopsgat, in een kinderkamer, in een aangebeten appel, in een stel kussens, in de IJzertoren, in een blanco konijn, zelfs in het logo van Cif, het reinigingsproduct.

"Hoe ziet men een beeld en waarom ziet men het, waarom blijft men een beeld meedragen, en hoe komt het dat slechts het verschrikkelijke ontzag inboezemt en niet het schone?" De vragen zijn van Tuymans zelf, in een van zijn filosofisch opgezette teksten over eigen werk en kunst in het algemeen. Veel van zijn schilderijen zijn, het ene al ingewikkelder dan het andere, reflecties op zichzelf, op hun status en gedrag in de hedendaagse beeldenstorm. Tuymans is alles behalve een naïeve schilder, hij onderzoekt, doorziet, toont én gebruikt de strategieën van de macht, de politiek van het beeld, de pervertering van de kunst(wereld). Hij klaagt niet echt aan, daar is zijn werk te dubbelzinnig voor, hij toont - in een onmogelijk verlangen een soort onpersoonlijke kijk weer te geven, zonder herkenbare stijl, zonder de in de schilderkunst zo vaak geroemde kwastvoering van deze of gene schilder. Tuymans wil on-beelden maken, in zijn eigen woorden "eindbeelden, eindproducten die naar het extreme trachten".

In zijn beste werk heerst een wreed soort geluidloosheid, een wezenloze stilte na de gruwel. Het heeft dan iets van een implosie, een implosie van elke hoop, maar ook een zwart gat waarin talloze beelden naschijnen, verstomd naklinken als in een akoestisch én ethisch vacuüm. Een doek van Tuymans moet, idealiter, onherinnerbaar zijn - mede door de vele beelden die het wil concentreren in het ene, onherleidbare beeld.

Dat alles is, deep down, op een averechtse manier intens romantisch. Er spreekt bovendien een sterke behoefte uit aan zuivering - The purge is ook een titel van een van zijn belangrijker tentoonstellingen - in het volle besef, zoals Tuymans het zelf geregeld heeft verwoord, dat de kunst altijd te laat komt. Het is verven met de kraan open, en door die inherente vertraging is de kunst ook "altijd immoreel", dixit de schilder zelf.

Die schilder zelf heeft, zowel in interviews als in lezingen en geschriften, het beeld en de interpretatie van zijn eigen werk proberen te beheersen, op zichzelf een strategie die een vorm van machtsuitoefening is. Dat laatste zal hij ook niet ontkennen, zomin als hij een geheim maakt van zijn strategische zegetocht door de hiërarchie van de kunstwereld - waarbinnen hij nu, zoals bekend, internationale waardering en verdacht veel navolging geniet.

Door dat voortdurende duiden van eigen werk is het echter nog moeilijk onbevangen te kijken naar zijn schilderijen. Maar net dat onbevangene, het zogenaamd authentieke, het onbezoedelde is waar Tuymans ons in zijn werk vierkant mee uitlacht. En nog grimmiger is zijn spot als het over schoonheid gaat. "Mooi is voor mij een scheldwoord", zei hij ooit in een interview. Hij legde dat uit als volgt: "Het is een verkeerd begrip. Zelfs filosofen kunnen niet onder woorden brengen wat het inhoudt, net zoals dat met geluk niet kan. Ik schilder expres niet mooi. Van het begin af aan heb ik geprobeerd de virtuositeit uit te bannen."

Maar Tuymans moet tegelijk, nuchter, toegeven: "Helaas is het resultaat altijd esthetisch" (bovendien is het wel degelijk erg herkenbaar). Daarmee wijst hij impliciet zelf op een dilemma in zijn werk: dat tussen wat de schilder wil en wat het schilderij kan. Mocht alleen het eerste van kracht zijn, dan haalden zijn doeken nooit de prijzen die ze nu hebben - wie geeft nu miljoenen aan the horror? Maar belangrijker dan dat: precies dat dilemma maakt zijn werk als geheel interessant: je kijkt naar koekjes, denk je, maar gelijk ziet een innerlijker oog toch al iets anders. Dat heeft dan vaak te maken met weer een andere tegenstelling in dit werk: die tussen genadeloze precisie, tussen het zeer dicht naderen van de dingen en een onvatbare schimmigheid, een afstand die in de beste gevallen huiveringwekkend is. Een koekje wordt dan een monster, dat je ontwaart achter het vreemde transparante blauw ervan. Soms kun je dwars door deze doeken heen kijken, en dan weet je nog minder wat je ziet. Mijn zoon wist het wel, maar voor hem heeft Tuymans zijn doek natuurlijk niet gemaakt. Dit is kunst voor volwassenen, die gedroomde biotopen voor the horror.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234