Donderdag 18/07/2019

Luc Huyse: Trouw aan de spirit van ubuntu

Er is iets merkwaardigs aan de autobiografie van Nelson Mandela. Zijn De lange weg naar de vrijheid telt 560 bladzijden en er valt geen woord te lezen over wat hem in de ogen van de hele wereld zo geliefd heeft gemaakt: 27 jaar gevangenschap en toch waren rancune of haat hem totaal vreemd. Integendeel, hij predikte vergiffenis en verzoening. (En zo behoedde hij Zuid-Afrika voor een burgeroorlog.) Het raadsel van zijn vergevensgezindheid heeft velen aan het denken en het schrijven gezet. Was het iets heel eigen aan Mandela, een uitzonderlijke karaktertrek? Of is hij gewoon een kind van een cultuur waarin er voor wrok en wraak weinig plaats is?

Van Ali Mazrui, een Nigeriaanse hoogleraar, is de uitspraak dat Afrikanen 'a short memory of hate' hebben. Er zijn, naar het schijnt, genoeg voorbeelden van Afrikaanse staatslui die dat hebben bewezen. Jomo Kenyatta zat tijdens de Britse aanwezigheid in zijn land jarenlang gevangen, maar ontpopte zich - als leider van het onafhankelijke Kenia - als een vurig anglofiel. Léopold Senghor van Senegal, Julius Nyerere van Tanzania, Kenneth Kaunda van Zambia, Sam Mujoma van Namibië: allen hebben zij, toen de blanke overheersing ten einde liep, gekozen voor verzoening.

En in april 1980, bij de machtsovername in Zimbabwe, zei Robert Mugabe tot zijn blanke medeburgers: "Gisteren waren jullie mijn vijand. Vandaag zijn jullie mijn vrienden en bondgenoten met dezelfde belangen, rechten en plichten. Gisteren nog voelden jullie alleen haat voor mij, maar nu is er zo veel dat ons bindt. The wrongs of the past must now stand forgiven and forgotten." Het bleef niet bij woorden. Niemand werd vervolgd, ook niet de blanke generaals die de zwarte bevolking hadden geterroriseerd.

Er is in Zuid-Afrika voor die merkwaardige levenshouding een inheems woord: ubuntu. Desmond Tutu, de Kaapse aartsbisschop die jarenlang de apartheid heeft bestreden, schrijft in zijn Geen toekomst zonder verzoening dat die term in een westerse taal nauwelijks uit te leggen is. Het draait, volgens hem, om het wezen van het mens-zijn: ik ben als mens onlosmakelijk verbonden met alle anderen. Westerlingen zeggen: 'Je pense, donc je suis'. Afrikanen zeggen: 'Ik ben mens omdat ik erbij hoor. Ik doe mee, ik deel'. Sociale harmonie is, schrijft Tutu, het hoogste goed en alles wat dat aantast (woede, wrok, wraaklust) is te mijden als de pest. Mandela en de zijnen hadden gerust kunnen kiezen voor een beenharde bestraffing van de mensen van de apartheid, voor een 'Afrikaans Neurenberg'. Dat zij het niet deden heeft ook met ubuntu te maken. De Afrikaanse visie op gerechtigheid mikt op het herstel van verbroken relaties, niet op vergelding.

Terug naar Kenyatta en co. Er klopt iets niet. Neem bijvoorbeeld Mugabe en zijn liefde voor unhu - zo heet ubuntu in de inheemse Shonataal. Twee jaar na zijn aantreden brak onrust uit onder de zwarte bevolking van Matabeleland, een regio die etnisch en politiek ver van Mugabe staat. De president stuurde de Vijfde Brigade, een in Noord-Korea opgeleid korps, en liet zijn soldaten twintig maanden ongestoord moorden en plunderen. Unhu was duidelijk niet voor binnenlands gebruik bedoeld. Overigens was de aangeboden verzoening met de blanken een ongewenst kind, geen vrucht van rasoverstijgende genegenheid. Mugabe had de economische bijdrage van de blanke boeren nodig. Die keuze kwam trouwens voor de nieuwe zwarte elite goed uit. Zo kon het doek vallen over de schendingen van mensenrechten in de kampen van de vrijheidsbewegingen. Ondertussen is Mugabe al 33 jaar president en is hij de numero uno van de corruptie in het land.

Het politieke traject van Nyerere, Kenyatta, Kaunda en Nujoma loopt langs gelijkaardige wegen: opgedrongen evolutie naar een eenpartijstaat, repressie van de oppositie, corruptie en niet van de troon te stoten. Sociale harmonie?

Realpolitiek

President Mandela hoort niet in dat lijstje thuis. Natuurlijk, zijn keuze voor vergeving rustte niet louter op een door ubuntu gedreven mildheid. Het was ook het product van een realpolitieke analyse. Het alternatief was immers chaos en bloedvergieten.

Maar, op één punt misrekende hij zich toch. Het lukte hem niet om de slachtoffers van de apartheid mee te nemen in die geest van vergevingsgezindheid. Zijn presidentiële toespraken over grootmoedigheid en een waarheids- en verzoeningscommissie volstonden niet. "Niemand, zei een weduwe in die commissie, kan in mijn plaats vergiffenis schenken. Niemand voelt mijn pijn. Alleen ik kan die stap zetten." Zij verwoordde wat zeer velen dachten. De frustratie die zo is verwekt zit nog steeds in het hoofd en het hart van honderdduizenden zwarten en kleurlingen. Het is een vlekje op het blazoen van Mandela.

Daartegenover staat dat hij, anders dan de staatshoofden van de buurlanden, wel de spirit van ubuntu trouw bleef. Dat hij na één legislatuur is afgetreden. Dat hij de keuze voor vrije verkiezingen verankerd heeft. Dat hij corruptie en hebzucht verafschuwde. En dat hij, zoals vele passages in zijn autobiografie zo aangrijpend aantonen, geen zin had in luxe. Daarin ligt het unieke van de mens Mandela.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden