Woensdag 19/01/2022

Losers met een grimlach

Aki Kaurismäki is de regisseur van de ontbering, letterlijk en figuurlijk. Neem nu Shadows in Paradise (of Varjoja paratiisissa, zoals de Finse titel luidt): de twee hoofdpersonages, een chauffeur van een vuilniswagen en een caissière, leiden een leven zonder rimpels. Ze trekken samen op, praten weinig en hun liefde blijft beperkt tot een kuise kus. Verliefdheid een staat van extase? Vergeet het!

Shadows in Paradise is het eerste deel van de zogenaamde Proletarische Trilogie (ook wel Loser Trilogy genoemd): niet dat Kaurismäki dit zo had voorzien, maar toen hij enkele films later merkte dat The Match Factory Girl nogal wat gelijkenissen vertoonde met Shadows in Paradise, verzon hij het verhaal van de trilogie en bedacht het derde 'deel', Ariel. Overigens vertelt Kaurismäki in interviews graag dat hij altijd hetzelfde verhaal vertelt, maar is dat erg? Hitchcock deed dat ook - oké, we veralgemenen een beetje - dus zoveel kwaad kan dat niet. Niet dat de Fin verder veel met Hitch te vergelijken valt, aanknopingspunten zijn veeleer Robert Bresson, Jim Jarmusch en, wat de acteursbehandeling betreft, Yasujiro Ozu: deze Japanner had de gewoonte zo lang te repeteren tot alle emoties waren verdwenen uit het spel van zijn acteurs en actrices, en ook Kaurismäki houdt van een bijzonder minimaal acteren.

Zijn fans roemen die minimalistische filmstijl, maar zijn tegenstanders beweren dat zijn films (te) weinig om het lijf hebben. Hij houdt in elk geval niet van liflafjes, hij is een sobere registrator die graag - maar niet altijd! - de scherpe kantjes van het drama wegvijlt en zijn acteurs zoals gezegd tot een zo groot mogelijk understatement dwingt. Vooral Matti Pellonpää kan heel veel zeggen met (bijna) niets, het is niet verwonderlijk dat hij tot de fetisjacteur van Kaurismäki uitgegroeid was (hij is in 1995 overleden). Meer zelfs, de rijzige acteur is bijna het alter ego van de regisseur, zoals Max von Sydow in sommige films dat van Ingmar Bergman was en Marcello Mastroianni dat van Federico Fellini.

Aki Kaurismäki en zijn oudere broer Mika hebben onder hun beidjes Finland op de wereldkaart van de cinema geplaatst, hoewel de films van de minder productieve Mika over het algemeen minder hoog worden aangeslagen. Leuk om weten is dat hun filmbedrijfje Villealfa heet, een duidelijk verwijzing naar Jean-Luc Godards toekomstvisioen Alphaville, terwijl de films van Aki zich zo goed al altijd in de huidige, steevast als troosteloos afgeschilderde wereld afspelen, zelfs als hij Dostojevski's Misdaad en straf of Shakespeares Hamlet onder handen neemt. De twee broers zijn trouwens actief op bijna alle vlakken van het filmvak: ze baten bioscoopzalen uit, distribueren films en hebben het beruchte Midnight Sun Film Festival opgezet, dat elk jaar aan het begin van de zomer in Lapland plaatsvindt, ver voorbij de poolcirkel, waar de zon op dat moment niet ondergaat.

In Kaurismäki's filmuniversum schijnt de zon veel minder, maar het is er ook weer niet de eeuwige nacht. De regisseur countert de weemoed, de lelijkheid en het miserabilisme met droge humor. Die wisselwerking zorgt soms zelfs voor een beetje hoop, wat nog iets heel anders is dan rozengeur en maneschijn. Zoals een collega het vijftien jaar geleden in deze krant verwoordde naar aanleiding van Shadows in Paradise: "Liever grimlachen dan huilen."

Christophe Verbiest

In Kaurismäki's universum schijnt de zon weinig, maar het is niet de eeuwige nacht

VERTOLKING Matti Pellonpää, Kati Outinen, Sakari Kuosmanen, Esko Nikkari, Jukka-Pekka Palo REGIE Aki Kaurismäki GENRE Minimalistische tragikomedie LAND Finland DUUR 76 minuten

KORT SAMENGEVAT

Nikander, chauffeur van een vuilniswagen, en caissière Ilona raken bevriend. Ze gaan samen uit, maar hun relatie blijft onhandig en onwennig, de communicatie verloopt stroef. Maar ze hebben het vooral moeilijk met zichzelf: ze voelen zich in hun vel even onwennig als een ijsbeer in de Sahara. Kaurismäki filtert de weemoed en troosteloosheid door een droogkomische bril.VERTONING Shadows in Paradise wordt op maandag 05 april om 22.15 uur in het Filmmuseum in Brussel vertoond in het kader van een volledige retrospectieve, dus ook de in België onuitgebrachte films, van het werk van Aki Kaurismäki: van Crime and Punishment tot The Man Without a Past. Sommige avonden worden de langspeelfilms voorafgegaan door Kaurismäki's door muziek voortgestuwde korte films. Op 23 april komt Kaurismäki in Zaal M van Bozar zijn film Take Care of Your Scarf, Tatanja inleiden.

Filmmuseum van Brussel, Baron Hortastraat 9, Brussel. Info: 02/507.83.20 en www.filmarchief.be. Info Bozar: 02/507.82.00.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234