Vrijdag 10/04/2020

Lonken naar het Lam

Een hele eer noemen ze het. De taak van hun leven misschien wel: Het lam Gods restaureren. In hun zwaar beveiligde atelier keert het team terug in de tijd. 'Telkens als ik in het atelier kom, voelt het alsof ik de vijftiende eeuw binnenwandel.'

Eerst even terug naar het verleden. Naar 1568, en naar Marcus van Vaernewijck. In zijn kroniek Spieghel der Nederlandscher audheyt maakt de Gentse geschiedschrijver melding van een verdwenen voetstuk, 'een helle', opDe Aan- bidding van het Lam Gods, het in 1432 voltooide altaarstuk van de gebroeders Van Eyck.

In het Middelnederlands van Van Vaernewijck klinkt dat als volgt:

"Item een helle heeft den voet van deser tafel gheweest, door den zelven Meester Joannes van Eyck waterverwe geschildert, de welcke zommighe slechte schilders (zoo men zecht) haer hebben bestaen te wasschen, oft zuyveren, ende hebben dat miraculeus constich werc, met hun calvers handen uutgevaecht de welcke met de voorn. tafel, meer weert was dan 't gout dat men daerop ghesmeedt zoude connen legghen."

Bart Devolder lacht. De 33-jarige Antwerpenaar is onsitecoördinator van het Ghent Altarpiece Restoration Team en dwarrelt door zaal vier van het Museum voor Schone Kunsten (MSK) in Gent. "Lancelot Blondeel en Jan van Scorel hebben er in die periode ook nog eens een toren bijgeschilderd, waarschijnlijk die van Utrecht. Alsof wij even het Atomium aan het werk van Jan en Hubert Van Eyck zouden toevoegen. Maar in de zestiende eeuw had men natuurlijk nog geen echte restaurateurs. Men klopte gewoon bij een paar lokale schilders aan om het schilderij hier en daar wat op te lappen."

Sindsdien is restauratie er gelukkig enorm op vooruitgegaan, vervolgt Devolder. Alle ingrepen die hij de komende vijf jaar zal uitvoeren, zijn omkeerbaar en worden met stabiele materialen uitgevoerd. Devolder en zijn acht collega's, waarvan zeven vrouwelijke, gebruiken bovendien natuurlijke vernissen, en mogen absoluut niets van zichzelf in de restauratie leggen. "En we werken intussen niet meer met kalvershanden maar met microscopisch werkmateriaal."

En een blauwe vingernagel, zo springt in het oog. Een werkongeval, zegt Devolder. Vorige week zwiepte hij de beveiligingsdeur van het atelier iets te enthousiast dicht, en op slag raakte zijn linkerduim tussen deur en lijst geklemd. "Pijnlijk." Gelukkig is hij rechtshandig.

Geel wordt wit

Dat de klap van de deur zo hard aankwam, mag niet verrassen. De beveiligingsmaatregelen rond het restauratieatelier zijn rigoureus, als een hoogtechnologisch laboratorium in de rechtervleugel van het MSK ingebed. Kogelvrij glas, stalen wanden, veiligheidssas. Neen, hij gaat hier niet graag als laatste weg, lacht Devolder. Vindt hij een verschrikkelijke gedachte.

Dat de restaurateur rechtshandig is, verbaast meer. "In ons vak zitten vooral veel vrouwen. En die blijken bij ons vaker links- dan rechtshandig." Een anekdote volgt. Een lach, ook. Niet de laatste. In het Kimbell Art Museum in Texas, waar Devolder tot voor kort werkte, gebruikten de restaurateurs altijd dure, zijden handschoenen. Telkens als ze een nieuwe lading be- stelden, was er een berg linkerhandschoenen over. Die stuurden ze naar andere musea, zoals de National Gallery in Washington, waar men rechtshandigen had gespot (de handschoen wordt aan de niet-gebruikte hand gedragen).

Hier in Gent, echter, is iedereen rechtshandig. Vandaar ook dat, op de acht panelen die de restaurateurs momenteel onder handen nemen, linksonder de eerste sporen van restauratie te zien zijn. Geel wordt wit, Van Eyck opnieuw zichtbaar. Als een archeoloog van de kunst borstelt Devolder van het paneel de tijd. Langzame ontstoffer van het leven.

Veel mensen zijn bang voor overreiniging, zegt Devolder, zoals gebeurd is in de Sixtijnse Kapel of onlangs nog in het Louvre. "Dat is wat ik de romantiek van de gewoonte noem", zegt hij. "Iedereen is het zo gewend dat Het lam Gods een gele schijn heeft, maar na onze reiniging zal het er helemaal anders uitzien. Dat zal sommigen waarschijnlijk choqueren."

Ook op Devolder zelf geen roest. Hij heeft brillantine in het haar gesmeerd, het blauwe hemd is strak dichtgeknoopt. Op de tafel tussen ons ligt Het lam Gods, in postkaartversie. Heeft hij altijd bij zich, als amulet, en om af en toe iets te duiden. Want niet iedereen kent het werk even goed als hijzelf, klinkt het haast verontschuldigend. Als een oude ziel naar een foto van diens eerste vlam, zal Devolder het hele gesprek naar de postkaart kijken.

Plots: "Ik heb Het lam Gods altijd het mooiste schilderij ter wereld gevonden."

De voorbije zeven weken heeft de postkaart ruimschoots haar nut bewezen. Sinds de start van de restauratie kreeg het team van het Koninklijk Instituut voor Kunstpatrimonium (KIK) zowat alle nationale en lokale media over de vloer. Tot de BBC toe. Het lam Gods, plots een alom gegeerd knuffelbeest.

Devolder: "Je kunt het haast zo gek niet bedenken. Vorige week kwam er een groep lagereschoolkinderen langs die een kopie op ware grootte had gemaakt. Je voelt in alles dat het enorm leeft, zowel in ons veld als erbuiten."

Onlangs dook het vijftiende-eeuwse kunstwerk zelfs in De slimste mens ter wereld op, zegt Devolder. "En het bleek echt moeilijk, de kandidaten wisten er bijna niets over. Zelfs niet nadat het zo veel in de pers was geweest. Maar ik vond het eigenlijk wel fantastisch dat zo'n vraag in dat programma zat." Het is wel een beetje veel geweest, zucht hij, de jongste tijd. Al begint het nu duidelijk rustiger te worden. "Gelukkig, want we moeten natuurlijk nog wat werken."

Big Brother houdt van kunst

Vijf volle jaren zal het team hier spenderen. Vijf dagen per week, acht uur per dag aan de schildersezel gekluisterd. In volle transparantie, bovendien. Als betrof het een gouden vogel in een glazen kooi gevangen. Nooit eerder vertoond in België, tenzij bij de restauratie van Hans Memlings Christus met zingende en musicerende engelen in Antwerpen. Big Brother interesseert zich nu ook voor kunst.

Mensen kijken nu eenmaal graag naar wat er gebeurt, meent Devolder. Een paar dagen geleden stond hier plots een groepje ouderen heel enthousiast op het glas te tikken, zegt hij. Met zijn allen naar een krantenartikel aan het wijzen. Bleek dat ze uit Turnhout kwamen, net als Devolder, en wilden tonen hoe fier ze waren dat een dorpsgenoot aan hetHet lam Gods mocht werken.

Begeesterd door het Lam. Vereerd door de job. Aanbeden door het publiek. Als acteurs op de scène betreden de restaurateurs elke werkdag het atelier. "De spots staan op ons gericht, maar wij zien de toeschouwers voor het podium niet", zegt Livia Depuydt-Elbaum, rechtstreekse chef van Devolder en dus hoofdverantwoordelijke van derestauratie.

De collega's van Cobra.be eisen Devolder even op. Kwiek beent de restaurateur het atelier binnen, op weg naar een onhoorbare uitleg over fluorescentie. Aan de andere kant van het glas, op de bank waar normaal museumbezoekers het onzichtbare beloeren, zoekt Depuydt-Elbaum de luwte. Haar moeder is Italiaanse, haar vader een Vlaming.

Bijna iedereen die hier de komende jaren aan de buitenpanelen zal werken, is in het KIK stagiair geweest, vertelt ze. Acht in totaal, elk met minstens tien jaar ervaring. Depuydt-Elbaum weet heel goed wie over welke vaardigheden beschikt, en hoe ze hen moet behandelen. "Belangrijk, want vijf jaar samen in een kooi, dat is niet voor de hand liggend."

Zij heeft ook beslist wie aan welk paneel mag werken. Een keuze in functie van ieders kunde en ervaring, ieders taal en karakter. De ene is beter in chemie, de andere in techniek, zegt ze. De ene spreekt Nederlands, de andere Frans. "Maar ik wil uit elk groepslid het maximum halen."

Devolder zal het moment waarop de enveloppes met de paneelverdeling uitgedeeld werden, even later als een hele schone avond omschrijven. Hij kreeg 'De engel Gabriël brengt de boodschap aan Maria' en vindt dat nog altijd een hele eer. "Sowieso is het een van mijn lievelingspanelen aan Het lam Gods. Het heeft een beetje van alles: landschapje, stillevenelementen, juxtapositie tussen het monochrome van de mantel en de kleuren van de vleugels."

Twintig panelen telt het Het lam Gods. De acht die eerst bewerkt worden, bevinden zich aan de rugzijde van het veelluik. Depuydt-Elbaum zelf werkt momenteel op het paneel dat in de rechterbovenhoek van het gesloten retabel thuishoort, 'Maria in gebed, overschaduwd door de Heilige Geest'. Het is het grootste, en tegelijk ook het moeilijkste paneel van de acht. "Ik vind het heel belangrijk om een goed voorbeeld te geven."

Vooralsnog vindt ze de opdracht verrijkend. "Maar ook vrij vermoeiend", voegt ze er meteen aan toe. Sommige werktuigen maken nogal veel lawaai. Ze moet ook een hele dag bijzonder geconcentreerd blijven, en zit erg dicht op het schilderij. Dat doet soms pijn aan de ogen, vooral door de felle lampen. Maar ze hamert er tegenover de anderen altijd op dat het beter is om regelmatig een paar stappen achteruit te zetten en van daaruit het geheel te overschouwen. Heel belangrijk. Binnen is de akoestiek wel niet optimaal, dus wanneer ze met z'n achten door elkaar praten, wordt het soms lastig.

Maar eigenlijk is het hier erg kalm en stil, zegt Depuydt-Elbaum. Meer zelfs, de rust in het atelier is bijna niet meer van deze tijd. Ze beseft het zelf ook, en zegt al lachend: "Telkens als ik hier arriveer, voelt het alsof ik de vijftiende eeuw binnenstap." Alleen hanteert Depuydt-Elbaum computers en geen krijtpoeder, en staat de hele dag een gsm op trillen.

Urenlang in alle rust voor een schilderij mogen zitten, Depuydt-Elbaum beschouwt het als een groot privilege en een waar plezier. Zeker in de chaotische en drukke tijden waarin we momenteel leven. Ze is niet zenuwachtig om aan dit meesterwerk van de gebroeders Van Eyck te werken. Integendeel, het maakt haar juist "erg relaxed".

Maar dat Het lam Gods zeker niet het enige plezier in haar leven is, beklemtoont ze. Bon vivant over de vakgrenzen heen. Ook zwemmen, bijvoorbeeld, schenkt haar rust. In het zwembad vindt ze de stilte terug die ze ook hier zo waardeert.

Honden met schildersnamen

Stilte vindt Devolder, anders dan Depuydt-Elbaum, niet in het water, maar aan de leiband. "Thuis ben ik helemaal geen geduldig persoon", zegt hij. "Ik vrees dat ik al mijn kalmte tijdens de werkuren verbruik. Daarom ga ik 's avonds meestal eerst met onze honden wandelen. Jasper Johns en Otto Dix. Daar kan ik echt van tot rust komen."

Namen die een voorliefde verraden. Voor moderne meesters, wilde verf, en het volle schilderen. Passief, als liefhebber, maar ook actief, als aspirant-artiest. Deze zomer nog, in Texas, maakte Devolder reconstructies van Pablo Picasso en George Braque. Op kleine doekjes, om in twintig stappen te tonen hoe een kubistisch schilderij ontstaat. "Een of andere rijke donor van het museum wilde die per se kopen, dus heb ik nog een tweede set geschilderd. En daar heb ik me zo goed mee geamuseerd dat ik graag opnieuw meer zou gaan schilderen."

Als kind ging Devolder regelmatig naar de bibliotheek, vertelt hij, om er kunstboeken door te bladeren. Vooral de romantische schilderkunst heeft hem altijd enorm aangesproken. Van zijn zesde tot zijn achttiende trok hij bovendien wekelijks naar de tekenacademie. Dankzij de lessen esthetica was de fascinatie voor het materiaaltechnische aspect van de schilderkunst, de term tempera valt, al vroeg ontloken.

Met ervaring in het Louvre, de National Gallery of Art in Washington en nu Het lam Gods speelt Devolder intussen, tien jaar na zijn debuut, in de hoogste klasse van de internationale restauratiewereld. Wonderkind met gouden vingers.

Na, tijdens, over elke werkdag schrijft Devolder in zijn hoogsteigen Het lam Gods-dagboek. Vooral technische en chemische aantekeningen, zegt hij, niet over hoe hij zich die dag heeft gevoeld. In Devolder schuilt geen Sylvia Plath.

Voor België, maar ook voor de rest van de wereld, vormt dit restauratieproject echt wel het epicentrum, zegt Devolder. Niet alleen omdat het zo'n belangrijk kunstwerk betreft, ook vanwege alle nevenprojecten. Er is de grote expositie in het Provinciaal Cultuurcentrum Caermersklooster, waar de restauratie in realtime te bekijken valt. Aan de Universiteit van Gent volgen vier doctorandi het project op de voet. Het KIK, op zijn beurt, ontwikkelde een techniek om de stalen van de vorige restauratie, uitgevoerd in de jaren 50, te hergebruiken.

Rond Het lam Gods, helaas, heerst nog altijd enorm veel verwarring, zegt de restaurateur. Iedereen heeft een eigen hypothese, over gelijk welk stuk van het kunstwerk. Er zijn volgens Devolder maar weinig schilderijen waar zo'n grote stroom van informatie over bestaat, die bovendien zo van elkaar afwijkt. "Om al die misverstanden uit te klaren, willen wij het kunstwerk nu opnieuw zo dicht mogelijk bij de oorspronkelijke versie brengen."

Niemendal

Een ongelooflijke eer zal hij het noemen. En het budget van het project, 1,4 miljoen euro, een niemendal. Als een voetballer over zijn transfer naar FC Barcelona spreekt Devolder over zijn terugkeer naar Gent. "VoorHet lam Gods vragen ze je geen twee keer." En: "Ik had in Texas niet veel aan de muren hangen, maar op mijn bureau stond wel een postkaart van 'De musicerende engel'." Want, opnieuw: "Ik vind Het lam Gods echt het mooiste schilderij ter wereld." En toch.

Devolder: "Soms vind ik het jammer dat ik als restaurateur getraind ben, en niet als schilder. Want onvermijdelijk herval ik tijdens het schilderen in een soort minuscuul detaillisme. Daarom ook dat ik zo van Lucian Freud kan genieten, die erg wild schildert. De kunstwerken van mezelf waar ik het meest trots op ben, familieportretten vooral, zijn heel voorzichtig en fijn geschilderd. Misschien moet ik wel opnieuw naar school gaan, om die ban te breken."

Tijd, helaas, is niet aan Devolders zijde. Het lam Gods neemt weg de weelde der dagen. Straks, bovendien, wordt hij vader. Voor het eerst. "Het is een meisje. Johannes zoals Johannes De Doper zal ze dus al zeker niet heten. Gelukkig maar, want Het lam Gods domineert momenteel al voldoende mijn leven. Neen, we hebben twee mogelijke namen die helemaal niets met Het lam Gods te maken hebben. En daar is mijn vrouw erg blij om."

De restauratie van Het lam Gods is elke dag live te bezichtigen in zaal 4 van het Gentse Museum voor Schone Kunsten (MSK). In het Caermersklooster loopt een uitgebreide tentoonstelling. Ook Cobra.be, de cultuursite van de VRT, volgt alles op de voet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234