Zondag 17/10/2021

InterviewAnnelies Pauwels (Vlaams Vredesinstituut)

‘Lone actors zijn niet compleet onvoorspelbaar’

Annelies Pauwels  van het Vlaams Vredesinstituut Beeld © Eric de Mildt
Annelies Pauwels van het Vlaams VredesinstituutBeeld © Eric de Mildt

Een spoorloze militair die mogelijk zwaarbewapend is en een afscheidsbriefje achterliet: de ordediensten staan op scherp om Jurgen Conings (46) op te sporen. De kans is groot dat de man alleen handelt, maar hoe moeilijk is het om ‘lone actors’ op tijd op de radar te krijgen? Annelies Pauwels van het Vlaams Vredesinstituut lichtte het fenomeen eerder deze maand toe in deze krant, naar aanleiding van de dodelijke raid die Hans Van Themsche uitvoerde, 15 jaar geleden.

Op de ochtend van 11 mei 2006 stapt Hans Van Themsche een Antwerpse wapenhandel binnen. Enkele maanden na zijn 18de verjaardag kan hij legaal een geweer en munitie aanschaffen.

Hij wandelt buiten en ziet enkele straten verder iemand een boek lezen op een bankje. Zijn kogel gaat recht door haar borst. Omdat ze een hoofddoek droeg, verklaart hij later. De vrouw van Turkse afkomst zal het overleven.

In de Zwartzustersstraat komt Van Themsche de kleine Luna tegen, met haar Malinese oppas Oulematou Niangadou. Hij schiet beiden in de rug en ze overlijden. België is in shock.

“Die raid had enorme impact op ons land en op de aandacht voor lone actors”, zegt Annelies Pauwels (35), die het fenomeen bestudeert aan het Vlaams Vredesinstituut.

Wat is er sindsdien veranderd?

“Ongetwijfeld de belangrijkste verandering is de nieuwe wapenwet die amper een maand na de feiten is gestemd. Vanaf dan kunnen mensen veel minder impulsief wapens aankopen en dat heeft belangrijke gevolgen voor dergelijke lone actors, die hun aanslag alleen plannen. Een wapenwinkel binnenstappen, een wapen kopen om vervolgens op straat mensen neer te schieten, dat is vandaag niet meer mogelijk. Mensen kunnen nog altijd wapens kopen, maar die opportuniteit is weg.”

Het lijkt logisch, maar is er ook onderzoek dat het belang van strenge wapenwetgeving aantoont?

“Het feit dat je via een wapenwet de toegang tot wapens kan verminderen, leidt ertoe dat terroristen naar andere wapens grijpen en dat leidt tot minder dodelijke aanslagen. Je ziet dat verschil heel duidelijk als je naar de VS kijkt, in een vergelijking die ik heb gedaan op basis van een datalijst van terreurdaden.”

“Bijna de helft van de lone actor-aanslagen in de VS de voorbije 10 jaar is gepleegd met vuurwapens. Bij ons is dat maar 17 procent. De aanslagen mét vuurwapens in de V.S. zijn dan ook nog eens drie keer dodelijker dan die bij ons, wellicht omdat mensen er meer ervaring hebben met soms zeer dodelijke vuurwapens.”

Daders grijpen dus naar andere middelen uit noodzaak, niet enkel omdat IS daartoe oproept?

“Dat blijkt ook uit mijn onderzoek: lone actors grijpen steeds vaker terug naar alledaagse tools zoals steekwapens, brandstichting, DIY-explosieven of een voertuig. IS riep daar expliciet toe op, maar andere extremistische bewegingen ook en je ziet dat het in principe tot veel minder doden leidt.”

“De aanslagen met vuurwapens zijn de dodelijkste, behalve dan die met voertuigen, daar zijn enkele aanslagen die echt wel zwaar waren, maar daar zie je toch ook dat het vuurwapen een faciliterende rol speelde. Bijvoorbeeld bij de aanslagen in Nice en op de kerstmarkt in Berlijn zijn een vuurwapen gebruikt om die vrachtwagen te bemachtigen.”

Spelen ideologische motieven mee bij de modus operandi?

“Er is toch een duidelijk verschil tussen rechts-extremistische en jihadistische netwerken. Als jihadisten vuurwapens gebruiken, hebben ze die vaak verzameld via hun criminele netwerken. Met andere woorden: jihadisten zonder die connecties kunnen veel moeilijker aan vuurwapens geraken. Bij rechts-extremistische bewegingen zie je dat ze veel meer op legale manier hun wapens verwerven. De veiligheidsdiensten hebben daar in hun laatste rapport ook naar verwezen.”

Van Themsche is veroordeeld voor moord en moordpoging met racistisch motief. Zouden we dat tegenwoordig niet sneller als terreur bestempelen?

“Dat heeft toch te maken heeft met de hoge bewijslast en de specifieke criteria voor een terreurveroordeling. Er moet bijvoorbeeld sprake zijn van een intentie om de samenleving onderuit te halen of beslissingen van de overheid te beïnvloeden. Een daad met ideologische achtergrond wordt nog niet per se als terrorisme veroordeeld.”

De eeuwig weerkerende vraag: in hoeverre was dit een labiel persoon, dan wel iemand die ideologisch gehard is en vanuit die motieven toesloeg?

“Het een hoeft het ander niet uit te sluiten. De afgelopen jaren waren er verschillende studies die kijken naar de kenmerken van daders. Bij één op de drie is een psychische stoornis aanwezig. Dat wil nog niet zeggen dat ze door die stoornis meer open stonden voor een radicale ideologie, maar het kan. Mensen met bepaalde stoornissen kunnen zich meer aangetrokken voelen tot een strakke ideologie die op alles erg duidelijke antwoorden biedt.”

“Dat is een verschil tussen mensen die alleen handelen, of in groep. In terreurgroepen is iemand met psychische problemen of persoonlijkheidsproblemen een risico voor de veiligheid van de groep of voor hun plannen, dus ze gaan zo iemand weren. Wie niet functioneert in groep, zal dus eerder alleen handelen. Psychische stoornissen komen 13 keer vaker voor bij lone actors dan bij groepsgebonden terroristen. Dat betekent uiteraard niet dat psychische stoornissen automatisch tot geweldpleging leiden. Mensen met dit soort problematieken zijn zelfs vaker slachtoffer dan dader van geweldpleging.”

Wat is de impact van de coronapandemie op het extremisme?

“Er zijn wel wat acties geweest, zoals het testcentrum in Nederland dat in brand is gestoken, of de molotovcocktail in een Italiaans vaccinatiecentrum. De pandemie is ook een handige voedingsbodem voor propaganda en fake news door extremistische bewegingen. Die pandemie past helemaal in hun apocalyptische narratief.”

“Bij IS is dat einde der tijden heel erg aanwezig. Veel mensen trokken naar Syrië voor die zogezegde eindstrijd. Als er een grote uitbraak was in Iran, dan was dat een straf van God. De pandemie, maar ook de lockdown, zorgden bij sommigen onder ons voor veel angst enerzijds, en woede over de maatregelen anderzijds. Rechts-extremisme kan die frustraties uitbuiten om mensen tegen de overheid op te zetten.”

In de databank van OCAD zitten 645 jihadisten, 48 rechts-extremisten en 13 links-extremisten. Is rechts-extremisme dan wel zo’n probleem?

“Het blijft een minderheid, maar het aantal rechtsextremisten dat de diensten opvolgen, neemt wel toe. Het is moeilijk om te zeggen of dat komt doordat de veiligheidsdiensten hun focus verleggen, maar hun rapporten wijzen er toch op dat er wel wat aan het borrelen is. Vooral de migratiecrisis in 2015 en de aanslag op moskeeën in Christchurch in 2019 waren toch wel een trigger voor rechtsextremistische reacties.”

Hebben we voldoende controle denkt u?

“De voorbije jaren, zeker sinds de jihadistische aanslagen, is er erg ingezet op het detecteren van die netwerken en dat wordt haalbaarder zodra je één persoon hebt gevonden. Dan kan je met een netwerkanalyse snel een hele groep in kaart brengen, hun communicatie monitoren, en handelen. Bij lone actors is dat heel anders. Het laatste Europol-rapport toonde dat bijna alle jihadistische aanslagen in 2019 door lone actors zijn gepleegd, terwijl de jihadistische aanslagen die werden verijdeld telkens door groepen werden beraamd.”

Met andere woorden: die lone actors slaan uit het niets toe en we staan vrij machteloos?

“Onderzoeken tonen toch iets anders. Volgens een studie had twee op de drie lone actors connecties met andere extremisten of bewegingen en een op de drie was zelfs lid geweest van zo’n beweging en eruit gestapt. Helemaal alleen zijn ze dus niet.”

“Het is ook niet compleet onvoorspelbaar. Lone actors laten vaak steken vallen, door aanwijzingen te geven van hun extremistische gedachtegoed en soms zelfs van hun concrete plannen om iets te doen. Bij vier op de vijf lone actors wisten mensen in hun omgeving dat die persoon bepaalde grieven tegenover de samenleving had of bepaald extremistisch gedachtegoed had en bij twee op drie van die mensen wist familie dat die persoon een aanslag wou plegen. Daar kan je dus op werken.”

Op maandag gaat het Vlaams Vredesinsituut in een publieke webinar met experts dieper in op lone actor-radicalisering.

Wie is Annelies Pauwels?

• geboren in 1985

• Sinds 2020: onderzoek naar radicalisering en terrorisme aan het Vlaams Vredesinstituut

• 2016-2019: onderzoek aan EU Institute for Security Studies

• 2014-2015: stages bij VN-instellingen

• master in Internationaal strafrecht en een master in interculturele bemiddeling

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234