Zaterdag 23/01/2021

Lolita

'In het boek volg je de misdadiger, hij verleidt je door zijn taal om mee te gaan in zijn verhaal. In een film daarentegen gebeurt alles plots in twee dimensies, de lezer wordt een voyeur'

Kindvrouwtje wordt vijftig

Lolita zag precies vijftig jaar geleden het levenslicht. Het personage uit het gelijknamige boek van de naar de VS uitgeweken Russische auteur Vladimir Nabokov (1899-1977) zou in de loop der jaren een begrip worden. Maar waar kwam dat kleine meisje dat een oudere man verleidde vandaan, hoe kwam Nabokov erbij om haar tot leven te brengen? En wat bracht ze in die vijftig jaar allemaal teweeg?

Brussel

Eigen berichtgeving

Sofie Vanden Bossche

Lolita maakte Nabokov groot. Dat had wel wat voeten in de aarde. Puriteins Amerika wilde het verhaal van de man van middelbare leeftijd die verliefd wordt op een meisje van een jaar of twaalf aanvankelijk niet uitgeven. Nabokov moest in 1955 gaan aankloppen bij de Parijse uitgeverij Olympia Press, die wel meer Engelstalige 'vieze boekjes' uitgaf. Pas toen de polemiek over het boek losbrak in de pers en de interesse van het publiek gewekt was, durfden Amerikaanse uitgevers het in 1958 aan het boek uit te geven. Het zou een bestseller worden.

Lolita, een koosnaampje voor Dolores Haze, was het jonge meisje (net geen puber) dat het hoofd van de veel oudere Humbert Humbert op hol bracht. Om dicht bij haar te zijn trouwde Humbert met haar moeder. Toen die stierf, nam Humbert zijn Lolita mee op een reis door Amerika. Tot ze ontvoerd werd door de man van wie ze echt hield, en die Humbert jaren later zou vermoorden. Hoewel hij dat niet expliciet beschreef, liet Nabokov er geen twijfel over bestaan dat de relatie van Dolores en Humbert niet gewoon platonisch was.

Niet moeilijk dat wel meer mensen zich afvroegen hoe de auteur ertoe kwam om zo'n zedeloos verhaal te schrijven. Pure verbeelding, zei Nabokov zelf. In loop van de jaren werd echter duidelijk dat er meer in het spel was. In 1999 gaf Stacy Schiff de biografie Véra (Mrs Vladimir Nabokov) uit. De echtgenote van Nabokov zou een bijzondere en bewonderenswaardige rol gespeeld hebben in zijn leven. Bijzonder omdat zij het was die Nabokov er in 1948 van weerhield om het eerste manuscript van Lolita te verbranden, bewonderenswaardig omdat het verhaal deels gebaseerd bleek te zijn op zijn eigen ervaringen. Hoewel Nabokov veel van Véra hield, was hij een onverbeterlijke rokkenjager. In de jaren dertig had hij een relatie met de Russische Irena Yurievna, maar het was pas toen hij Russisch doceerde op een Amerikaanse meisjesschool dat de aap uit de mouw kwam. Hij flirtte dat het een lieve lust was met zijn leerlingen, en in de winter van 1943 had hij zelfs een relatie met Katherine Reese Peebles, een van hen. Ook al was ze ouder dan Humberts Lolita, ze was in ieder geval nog niet meerderjarig.

Vijf jaar later lag Nabokovs 'pure verbeelding' weer onder vuur. De Duitse filologiestudent Michael Maar had een novelle uit 1916 ontdekt die in grote lijnen hetzelfde verhaal vertelde als Lolita van Nabokov. De auteur ervan was nota bene een nazi-journalist. Heinz Von Lichberg, pseudoniem voor Heinz Von Eschwege, verdiende zijn brood met propaganda maken voor Hitler. Jaren daarvoor schreef hij het verhaal van een man die op reis in Spanje verliefd werd op de dochter van de eigenares van de kamer die hij huurde. Parallellen met het verhaal van Nabokov genoeg dus. Zelfs namen van enkele personages komen overeen. Toeval of niet? Beide auteurs leefden jarenlang in dezelfde buurt in Berlijn, het is dus mogelijk dat Nabokov de novelle ooit onder ogen kreeg. Nabokov-kenners sloten regelrecht plagiaat uit. Als hij dat had willen doen, had hij waarschijnlijk de moeite genomen andere namen voor zijn personages te kiezen. In ieder geval torent de literaire kwaliteit van Nabokovs versie van het verhaal torenhoog uit boven dat van de achttien pagina's lange novelle van Von Eschwege.

En dit is juist de sterkte van Lolita: niet het verhaal op zich, maar wel de meesterlijke manier waarop Nabokov het schreef. Het verhaal wordt na de feiten verteld door Humbert als een soort belijdenis. Die vertelt hij niet op de donkere toon van het berouw over wat hij met het meisje deed, maar vol extase waarmee de liefde voor Lolita hem vervulde. Met zijn sluwe retoriek haalt hij de lezer over om hem te volgen in zijn afschrikwekkende verhaal.

De controverse die rond het boek ontstond toen het uitkwam, laaide opnieuw op toen het in 1962 en 1997 werd verfilmd. Enkele jaren nadat het boek uitkwam, maakte Stanley Kubrick er de film Lolita van. Sue Lyon speelde Lolita en James Mason Humbert. In 1997 waagde Adrian Lyne, regisseur van Fatal Attraction en Indecent Proposal, zich aan een verfilming. Zelfs meer dan 40 jaar na de controversiële uitgave van het boek kreeg hij de wind van voren. Hij wilde hem immers uitbrengen in volle verkiezingsstrijd, wanneer politieke correctheid hoogtij viert. Bovendien vertelde Sue Lyon dat haar rol als Lolita haar leven kapot had gemaakt. Volgens haar lag het daaraan dat haar drie huwelijken op de klippen liepen, dat ze aan de drugs raakte en dat ze manisch-depressief werd. Lyne dacht dat enkel een overwinning van Bill Clinton op Bob Dole zijn film toch in de bioscoop kon helpen. Clinton werd president, en Lynes film werd toch vertoond. Al duurde het nog twee jaar eer hij eerst uit op tv uitkwam, en later in de bioscoop.

"Een film is natuurlijk wat anders dan een boek", zegt Geert Lernout, hoogleraar vergelijkende literatuurstudie aan de Universiteit Antwerpen. "In het boek volg je de misdadiger, hij verleidt je door zijn taal om mee te gaan in zijn verhaal. In een film daarentegen gebeurt alles plots in twee dimensies, de lezer wordt een voyeur. Het is helemaal anders om te lezen wat er met dat meisje gebeurt dan het voor je ogen te zien gebeuren."

Al ligt het thema van het verhaal in het post-Dutroux-tijdperk nogal moeilijk, toch is de schandaalwaarde ervan vandaag niet meer wat ze is geweest. Zeker de papieren Lolita stelt niet veel meer voor. Ze is tenslotte al vijftig jaar ouder, Lolita. Niet meer het weerbarstige, impulsieve, verleidelijke kindvrouwtje van toen, minder wild en onberekenbaar waarschijnlijk, maar toch nog lang niet uitgeblust.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234