Vrijdag 03/12/2021

Lof der luiheid

Het zijn barre tijden voor luieriken. Alleen als je werkt, win je en als je wint, heb je vrienden. Luiheid is een taboe en dat moet dringend doorbroken worden. Te beginnen met een debat, morgenavond in kunstencentrum Argos.

"O Luiheid, moeder der kunsten en der edele deugden, wees balsem voor de menselijke kwellingen!" Zo besloot Paul Lafargue zijn pamflet Het recht op luiheid. Niet toevallig de schoonzoon van Karl Marx, voer hij in 1883 uit tegen het kapitalisme en het Recht op Arbeid, volgens hem eerder "het recht op ellende". Luieriken aller landen, verenigt u!: zoiets.

130 jaar later zijn de tijden veranderd. Vrije weekends, verlofdagen, tijdkrediet: het zijn allemaal verworven rechten. En toch ervaren we luiheid nog steeds als "des duivels oorkussen". "Lui zijn is een verwijt dat we op anderen, maar ook op onszelf projecteren", zegt filosofe Petra Van Brabandt, die morgenavond in het Brusselse centrum voor kunst en media Argos in debat gaat met haar collega Isabelle Stengers.

"We zijn er nog steeds van doordrongen dat we onze plek op de wereld moeten verdienen en dat je bij al wat je krijgt, moet bewijzen dat je het waard bent. Het is een christelijke moraal die we met ons meedragen. Die moraal staat ver af van de antieke Griekse. De Grieken vonden dat wie belangrijk was, vrij moest zijn van aardse bezigheden."

Inertie als oplossing

"Ook de aristocraten van voor de 19de eeuw vonden niet werken een deugd", vult Hans Dijkhuis, filosoof en auteur van het boek Honger van de geest, aan. "Het kantelmoment kwam er met de industriële revolutie. De uitwassen van het kapitalisme dat toen ontstond, werken nog steeds door in onze tijd."

Het is al vaker gezegd en geschreven: in onze kapitalistische en neoliberale maatschappij zijn we de weg kwijt. 'Time is money', burn-out het logische gevolg. "We hollen van activiteit naar activiteit", zegt Van Brabandt. "En dat doen we niet alleen om te kunnen consumeren. Ook als we er niet voor betaald worden, of schandalig weinig, nemen we bepaalde opdrachten aan. Door te werken, verwerven we status en voelen we ons belangrijker dan de ander. Daar is het ons in wezen om te doen: beter dan een ander te zijn, meer materieel, maar ook cultureel kapitaal te hebben. Om het werk zelf gaat het niet - dat is vaak niet interessant of nobel - maar wel om de competitie die het systeem ons oplegt en waar niemand durft uit te stappen."

Allemaal goed en wel, maar dat betekent nog niet dat luiheid belangrijk zou zijn. Niets doen is stilstaan en stilstaan achteruitgaan, toch? Niet helemaal. "Niet alleen is het psychologisch en fysiologisch belangrijk af en toe te ontspannen", zegt Dijkhuis, "luiheid kan ook tot mooie dingen leiden. Het is geen toeval dat je vaak de beste invallen krijgt als je onder de douche staat of even een wandelingetje maakt. Mensen schakelen niks doen vaak gelijk met verveling, maar verveling hoeft geen kwelling te zijn. Door je te vervelen kun je nieuwe krachten opdoen of nieuwe wegen inslaan. Voor de creativiteit kan het een zegen zijn."

Of, zoals de populaire Nederlandse filosofe Joke J. Hermsen in 2010 in een interview met Knack zei: "Vroeger luidde het spreekwoord: 'Ledigheid is des duivels oorkussen.' Vandaag is het omgekeerde waar: 'Ledigheid is het kussen waar de muze op slaapt.'"

Culturele voorhoede

Van Brabandt noemt een ultiem voorbeeld: Marcel Duchamp, misschien wel de belangrijkste kunstenaar van de 20ste eeuw. Maar ook de meest luie. "Hij vond trots in de luiheid", beklemtoont de filosofe. "Hij schaakte meer dan hij actief met zijn kunst bezig was. Het leidde tot geniale invallen. En geniale kunst."

De conclusie lijkt simpel. Laten we met z'n allen ons recht op luiheid terug opeisen. Voor we collectief met een burn-out thuiszitten. De realiteit echter is minder simpel. Van Brabandt: "Om ons recht op luiheid te kunnen opeisen, moet het systeem veranderen. Maar zolang ook de culturele en intellectuele voorhoedes in dat systeem meedraaien, kan dat niet. Ook universiteiten en cultuurhuizen hebben zich een consumentenlogica eigen gemaakt. Vanuit die plekken hoor je wel kritische geluiden - op debatten over luiheid, bijvoorbeeld (lacht) - maar van enige actie is voorlopig nog geen sprake."

Niet dat een 21ste-eeuws luilekkerland het doel moet zijn. Luiheid is als alcohol: te gebruiken met verstand. En dat beseffen we ook goed, weet Dijkhuis. "Afkeer van werk, zoals luiheid letterlijk gedefinieerd wordt in Van Dale, is niet des mensen. In de 18de eeuw dacht men dat mensen van nature lui zijn, maar dat geloof ik niet. Iedereen wil zijn vermogens benutten, iedereen wil iets tot stand brengen. Alleen kunnen we dat enkel als we het onszelf toelaten zo nu en dan lui te zijn."

'Luiheid: het laatste taboe', debat in het Engels en het Frans in Argos, in samenwerking met deBuren, woensdag 27 maart om 19.30u te Werfstraat 13, Brussel.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234