Zondag 24/01/2021

Nederland

Lodewijk Asscher, de man die de PvdA voor een afgang moet behoeden

PVDA lijstrekker Lodewijk Asscher op verkiezingscampagne bij de studenten van hogeschool AVANS in Breda.Beeld Eric de Mildt

De strijd op rechts houdt Nederland in de ban. Maar ook de strijd op links belooft pittig te worden. De Partij van de Arbeid ligt in de touwen en ziet een charismatische uitdager linksom komen. De vraag van 1 miljoen: kan partijleider Lodewijk Asscher (42) zijn PvdA nog uit het slop halen?

Kijk”, zegt Lodewijk Asscher tegen de aanwezigen op een verkiezingsmeeting. Hij steekt een tekening van zijn vijfjarig zoontje omhoog. Het jongetje heeft een mens getekend zoals kinderen dat doen: zonder romp, met de armen en de benen bungelend aan het hoofd. Een kopvoeter dus. “De maatschappij is ook een kopvoeter aan het worden”, spreekt Asscher de menigte toe. “Een samenleving met een rijke bovenklasse en een arme onderklasse. Zonder middenklasse. Als kindertekening is een kopvoeter vertederend, als maatschappijbeeld afschrikwekkend.”

Asscher is een man die weet hoe hij dingen moet zeggen. Sinds december is de huidige minister van Sociale Zaken in het kabinet-Rutte II ook lijsttrekker voor de Partij van de Arbeid bij de verkiezingen van 15 maart. In een spannende voorverkiezing won hij van zijn voorganger Diederik Samsom, die fractieleider is voor de partij in het parlement. 

“Had u het verwacht?”, vroeg een journalist van de Volkskrant aan Asscher na zijn verkiezing tot lijsttrekker. “Natuurlijk”, klonk het lichtjes geërgerde antwoord. Alsof het de evidentie zelve was dat hij zou winnen. Het typeert de nieuwe frontman ten voeten uit. Geen moment heeft hij eraan getwijfeld. Want Samsom had tijdens zijn campagne een beroep gedaan op ‘het hart’ van de leden. Asscher op het verstand. De vraag die in al zijn speeches terugkwam was: willen jullie een kans maken bij de volgende verkiezingen of niet? Dat was volgens Asscher de enige echte inzet.

Want de PvdA doet het slecht in de peilingen. Peilingen moeten we per definitie met een korreltje zout nemen, maar de trend is wel duidelijk. De PvdA schommelt al een tijdje op 11 à 12 zetels. Ter vergelijking: in de huidige regering hebben ze er 38. 

De oorzaken voor de afgang zijn ook duidelijk. Het verstandshuwelijk dat PvdA na de vorige verkiezing sloot met de liberale VVD van Mark Rutte valt zwaar bij de klassieke achterban. De coalitie koos de voorbije jaren voor zware bezuinigingen om de economische crisis te boven te komen. Vooral de pensioenen en zorg moesten eraan geloven. Nederland heeft na zwarte jaren nu wel weer zicht op een sluitende begroting en een redelijke economische groei. En de werkloosheid daalde. Maar het strenge beleid sloeg diepe wonden en ergens onderweg is een groot deel van de PvdA-kiezers afgehaakt.

“Het kabinet-Rutte II ging nochtans bewonderenswaardig goed”, vindt parlementair journalist Ferry Mingelen. “Althans, politiek-technisch. De twee partijen hadden hun rol: de VVD wilde allerlei bezuinigingen doorvoeren, de PvdA zag erop toe dat het niet té hard ging en dat de zwaksten in de maatschappij daarbij ontzien werden. Maar voor een deel van de achterban van de PvdA was het toch echt te veel en te hard.”

Slimme figuur

Vraag is dus: kan de nieuwe topman Lodewijk Asscher het tij nog keren? Als iemand het kan, is het Asscher, meent Felix Rottenberg, oud-PvdA-voorzitter en columnist bij Het Parool. Asscher is volgens hem geen narcist en kan afstand houden van de waan van de dag. Wat van hem bovenal een goed staatsman maakt. 

Lodewijk Asscher bij aankomst op het Binnenhof voor de ministerraad.Beeld ANP

Ook André Krouwel, politicoloog aan de Vrije Universiteit van Amsterdam, omschrijft Asscher als een uitermate slim figuur. Iemand ook die als geen ander beseft dat de achterban het moeilijk heeft met het regeringsbeleid dat de jongste jaren, mede door de PvdA, gevoerd werd.

Dat probleem heeft Asscher overigens erg handig aangepakt. Hij is erin geslaagd om de doorgevoerde besparingen die zwaar vallen bij de eigen achterban in de schoenen te schuiven van zijn voorganger Samsom. Die had namelijk in 2012 beslist om in een besparingsregering te gaan zitten met de VVD van Rutte. Dat Asscher zelf als minister in dat kabinet zat, en dus ook mee die besparingen invoerde, kwam zo wat op de achtergrond te staan.

Een zet die wijst op groot politiek vernuft, meent professor Krouwel. “Ziet u het al gebeuren in Vlaanderen? Een minister die een parlementslid de schuld geeft van beslissingen van zijn regering en daarmee weggeraakt?”

Zondebok

Door Samsom als grote zondebok aan te duiden voor alle leed dat de regering veroorzaakte, won Asscher het lijsttrekkerschap van zijn partij. En kon hij zich vervolgens ook voluit tegen het beleid van de VVD keren, de partij waar hij nota bene jaren goed mee heeft samengewerkt. 

Hij laat ook geen enkele kans onbenut om te tonen dat hij anders is dan Samsom. Terwijl Samsom misnoegd stopte met Twitter omdat hij de grove verwensingen aan zijn adres beu was, pakte Asscher – die vaak verwensingen kreeg die verwezen naar zijn joodse achtergrond – het anders aan. Hij plaatste een tekstje op zijn account: “Lieve jongens. Mag ik jullie voorzichtig aanraden om de volgende keer dat je zo’n reactie plaatst de tweet eerst even aan je moeder te laten zien? Of aan je dochter, for that matter? Als zij het ook een goed idee vindt, vooral plaatsen. Blijf er niet mee rondlopen.”

Hij profileert zich ook steeds meer als een ‘moreel’ leider, die kansen wil bieden. Als wethouder in Amsterdam kuiste hij vrijwel eigenhandig de Wallen op, omdat hij van mening was dat prostitutie maar weinig te maken heeft met vrije keuze van vrouwen, maar alles met uitbuiting. En hij verwijst zelf ook graag naar de islamitische school voor voortgezet onderwijs, die hij als minister wilde sluiten omdat ze te zwak presteerde. De ouders wilden op eigen kracht doorgaan, maar in persoonlijke gesprekken wist hij hen er vrijwel allemaal van te overtuigen dat het voor de kinderen beter was om naar een school te gaan waar goed onderwijs werd gegeven. 

Geloofwaardig

De broedermoord op Samsom mag dan misschien werken bij de leden van de partij, vraag is wel of de gewone kiezers de bocht van Asscher wel geloofwaardig vinden. Kan een minister van Sociale Zaken, die mee goedkeurde dat er zware besparingen kwamen in de zorgsector, geloofwaardig argumenteren dat hij er niets mee te maken had? Het ziet er voorlopig toch niet naar uit. De machtswissel aan de top van de partij heeft tot nog toe geen enkele invloed op de peilingen gehad. De partij is zowat aan het leeglopen.

Een deel van de achterban ziet GroenLinks als goed alternatief. De oudere leden zoeken dan weer hun heil bij 50+, een kleine partij die zich uitsluitend richt op ouderen die getroffen worden door het regeringsbeleid dat vooral in de ouderenzorg snoeide. En door de hardere standpunten over migratie en asielzoekers zijn ook veel Turkse en Marokkaanse leden weggelopen naar DENK, een partij opgericht door twee ex-PvdA-Kamerleden van Turkse origine. Die waren het niet eens met de hardere migratiestandpunten van Asscher en besloten op zichzelf te beginnen. En dan zijn er nog de strategische stemmers, die van plan zijn om op de VVD van Rutte te stemmen om op die manier Wilders van een overwinning te houden.

Oom Roemer

Als Asscher goed wil scoren, dan zal hij moeten tonen dat hij competent is en het premierschap waardig is, stelt politicoloog Krouwel. “Goed scoren na slechte peilingen is wel degelijk mogelijk. Dat heeft Diederik Samsom al in 2012 gedaan. Ook toen stond de PvdA laag en stond de Socialistische Partij (SP) van Emile Roemer erg hoog. Samsom speelde zijn capaciteiten als bestuurder uit. Hij profileerde zich als alternatief voor Rutte, die net een gedoogkabinet met Geert Wilders achter de rug had.

“Roemer werd veel minder capabel geacht. Iedereen vindt hem aardig, maar kiezers zien hem niet als de man die je op een internationaal podium naast andere machthebbers zet. Kiezers omschrijven Roemer vaak als de oom die op een familiefeest zegt: trek eens aan deze vinger.”

Alleen, Asscher vindt deze keer geen oom Roemer op zijn weg, maar Jesse Klaver (30) van GroenLinks. Die partij doet het bijzonder goed en staat voor het eerst in de geschiedenis hoger in de peilingen dan de PvdA. Partijleider Klaver is een jonge, charismatische politicus. Een groot retorisch talent ook en vooral bij jonge, kosmopolitische Nederlanders erg populair. Klavers grootste troef is dat hij zich met een identiteitsverhaal opwerkt als alternatief voor Geert Wilders. Klaver wil premier worden. Dat heeft hij al meerdere keren gezegd.

Lodewijk Asscher en Groen Links-leider Jesse Klaver.Beeld ANP

Klaver is zo succesvol geworden dat Asscher hem wel móét aanvallen. Terwijl ze enkele weken geleden nog broederlijk naast elkaar stonden in de strijd tegen rechts, heeft Asscher ondertussen de kar gekeerd. Hij doet dat door het aloude onderscheid tussen de twee partijen extra in de verf te zetten. Zo noemde hij de klimaatplannen van GroenLinks “niet sociaal” en een “prestigeproject waarvan de rekening naar de gewone mensen gaat”.

Zo’n strategie houdt wel gevaren in, vindt professor Krouwel. Want de klassieke sociaaldemocraten houden ook van Jesse Klaver. “Door de ander aan te vallen, zaai je vooral verdeeldheid onder links. En daar wordt vooral rechts beter van. De vraag die uitsluitsel zal brengen, is: wie van beiden is het meest competent? Asscher of Klaver? Kiezersonderzoeken geven nu een licht voordeel aan Asscher. Die kan zich beroepen op het feit dat hij meer ervaring heeft en een grotere bekendheid. Maar Klaver heeft als new kid on the block ook een grote aantrekkingskracht. Iets wat we toch niet mogen onderschatten.”

Lijsttrekkersdebat

En dus zijn alle ogen nu gericht op het eerste grote lijsttrekkersdebat, zondagavond op RTL. Traditioneel mogen daar de vier partijen, die er in de peilingen het beste voorstaan, de degens kruisen. Alleen liggen de schattingen dit jaar nogal dicht bij elkaar, waardoor RTL geen top 4 durfde te maken. De televisiezender wilde daarom vijf partijleiders uitnodigen, wat niet naar de zin was van de eerste twee, Wilders en Rutte. Die zegden hun deelname af.

RTL besloot daarop om hen te vervangen. En zo komen ook GroenLinks en de PvdA nu onverwachts mee aan tafel te zitten. Een grote kans voor Asscher. Kan hij Roemer van zich afschudden en Klaver voorbijsteken?

André Krouwel: “Het wordt allicht een heel interessante avond. Want de partijleiders hebben niet veel tijd om zich voor te bereiden en moeten het dus op het eigen talent doen. Niemand weet welke dynamiek er uit dat debat zal komen. Maar het zal bepalend zijn voor de rest van de campagne. Wie daar wint, ziet zijn score stijgen in de peilingen. En dat frame van winnaar heeft Asscher nodig om Klaver van zich af te schudden. Je mag niet vergeten dat nog altijd 40 procent van de linkse kiezers twijfelt. Er valt dus nog veel te winnen of te verliezen.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234