Vrijdag 22/10/2021

Literatuur voor seriemoordenaars

Toen ik in de gevangenis zat, vroeg ik een goed boek. De bibliothecaris bracht 'Veel geluk, professor!'. Achter het bruine inpakpapier zaten blote wijven uit 'P-Magazine' en 'Playboy'

Stan Lauryssens onderzocht de geletterdheid in de gevangenissen van Wortel, Merksplas en Turnhout

@5 INFO Opinie:Stan Lauryssens is misdaadauteur en schreef ook Dalí en ik, dat verfilmd wordt met Al Pacino in de hoofdrol.@4 DROP 2 OPINIE:Er is een tijd geweest dat ik in valse kunstwerken handelde. Ik vloog tegen de lamp en belandde in de gevangenis van de Begijnenstraat. Na een kort voorarrest kwam ik voorlopig vrij en vluchtte naar Spanje. Bij verstek veroordeelde de Belgische justitie mij tot twee jaar. Er werd een internationaal aanhoudingsmandaat uitgevaardigd via Interpol. Om een lang verhaal kort te maken, ik werd opgepakt in Spanje en opgesloten in de 'internationale' gevangenis van Madrid Valdemoro in afwachting van mijn uitlevering. Twee speurders van de gerechtelijke politie kwamen mij in Madrid halen en brachten mij terug naar de gevangenis van de Begijnenstraat.

In de gevangenis zitten, is dat erg?

Je hoeft maar één keer kaviaar te eten om te weten dat het lekker is.

Je hoeft maar één uur in de gevangenis te zitten om te weten dat het niet lekker is.

Aan de andere kant: wie in de gevangenis zit, heeft rechten en plichten maar nauwelijks verplichtingen. Hij betaalt geen huur, geen kosten voor verwarming en stookolie, geen grondbelasting, geen zware elektriciteitsrekening en de gevangeniskeuken is helemaal gratis en voor niks.

Precies tien jaar nadat ik de zware poort van de Begijnenstraat voorgoed achter mij dichttrok, was ik de voorbije week opnieuw in een gevangenis als 'gast' van de sociale dienst der gevangenissen, die mij als spreker had uitgenodigd in drie gevangenissen van de Noorderkempen: in Wortel, Merksplas en Turnhout.

Ik kwam er binnen en herkende meteen de vertrouwde geur van mannen onder elkaar.

De geur van oude schoenen en lui zweet en slechte adem.

'Ik sta hier niet als een soort aalmoezenier", zei ik. 'Ik weet hoe jullie zich voelen. Ik heb ook in de cel geslapen. Ik stond ook naakt onder de douche met bankrovers en seriemoordenaars. Net zoals jullie heb ik ook regelmatig gekookte stront gegeten."

Daar moesten zij heel hard om lachen.

Ik vertelde over de gevangenis in Madrid in volle zomer. Het was veertig graden in de schaduw. Om acht uur 's ochtends gingen de cellen open. Wij namen een handdoek en zeep mee naar buiten en lagen de hele dag in de zon op de patio zoals een wandelkoer in het Spaans heet. 's Middags ging de kantine open en kocht iedereen alcoholvrij bier in blik en ijsjes om te likken. Cornetto's... van 't IJsboerke.

Daar moesten zij nog harder om lachen.

Het initiatief van de 'spreekbeurten' ging uit van Paul Wouters, de bibliothecaris van Turnhout. Hij 'bevoorraadt' de plaatselijke gevangenissen met leesvoer en wil méér gevangenen aan het lezen krijgen. Lezen doet vergeten en wie met zijn neus in de boeken zit, blijft met zijn handen uit andermans zakken.

"Wij zien Stan niet als een ex-gevangene, wel als schrijver van misdaadromans", vertelde hij in zijn inleiding. "Jullie verslinden het werk van Stan Lauryssens want zijn boeken liggen akelig dicht bij de waarheid en in de gevangenis is misdaad een van de meest gelezen genres."

Een gevangene van 28 jaar keek mij onderzoekend aan.

Hij had nooit eerder een echte schrijver in het echt gezien.

Hij zat achter tralies voor slagen en verwondingen en openbare dronkenschap en moest in het beste geval nog vier maand brommen, een jaar of zelfs anderhalf jaar in het slechtste geval.

"Wat ga je doen als je hier straks buitenkomt?", vroeg ik. 'Heb je werk? Familie? Toekomstplannen?"

"Het eerste wat ik doe? Een flink stuk in mijn kloten zuipen!", zei hij.

"... en dan? Dan zit je hier opnieuw voor vier jaar."

Hij haalde zijn schouders op. That's life, dacht hij.

Wie in een beschaafd land vier jaar krijgt, zit 4 x 12 = 48 maanden tussen vier muren en zoekt troost bij de gedachte dat hij na 1.460 dagen plus één schrikkeldag naar huis kan - als er nog een thuis is. Iedere dag die voorbij is, is een dag dichter bij de vrijlating.

Behalve in België.

Omdat onze rechters vele jaren geleden zulke zware straffen oplegden dat zelfs politici er bang van werden, werd de wet-Lejeune in het leven geroepen. Wie zich goed gedraagt in de gevangenis, kan volgens de wet-Lejeune vrijkomen na een derde van de straf die hem door de rechter is opgelegd. Wanneer hij vrijkomt - en of hij vervroegd vrijkomt -, daar heeft hij het raden naar. Wie vier jaar krijgt in België, krijgt vier jaar onzekerheid, en onzekerheid tussen vier muren is moordend.

Dura lex, sed lex zegden de oude Romeinen.

De wet is hardvochtig, maar het is de wet.

Er wordt te weinig gelezen in de gevangenis. Het verbaast niemand dat stripverhalen in trek zijn, met op kop FC De Kampioenen, Jommeke en Kiekeboe, want dat is buiten de gevangenis niet anders. Om stripverhalen te 'lezen', moet je daar eigenlijk voor kunnen lezen? Want dat is het probleem, in iedere gevangenis in België: 80 procent van de gevangenisbevolking bestaat uit Russen en Armenen en Kosovaren en illegalen - ik zeg maar wat - en wat zij zelf lachend "kut-Marokkaantjes met een dubbele nationaliteit" noemen. Zij lezen geen boeken - niet in onze taal en niet in een andere taal - want lezen maakt geen deel uit van hun cultuur. Van de 20 procent die overblijft, zit de helft in de psychiatrische zorgdienst en de rest is analfabeet of slechtgeletterd.

In de meeste gevangenissen - Wortel is een uitzondering - kunnen de gevangenen niet zelf naar de bibliotheek. Zij moeten een bibliotheekbriefje invullen en krijgen de boeken op cel geleverd. Er zijn twee postjes in de gevangenis waar iedere gedetineerde op aast: fatik en bibliothecaris. Een fatik bedeelt het eten. Hij is machtig want hij heeft vrij spel in de gevangenis. Hij loopt met zijn ketels van cel naar cel en voor een gedetineerde met twintig jaar aan zijn been is er een wereld van verschil tussen één schep frieten of twee scheppen frieten. De bibliothecaris deelt geen frieten rond maar boeken. Hij staat even hoog in aanzien als de fatik. Boeken zijn informatiedragers. Zij verhuizen van de ene cel naar de andere en je kunt er berichtjes in stoppen, brieven, telefoonkaarten, drugs, noem maar op... Toen ikzelf in de Begijnenstraat zat, vroeg een cipier of ik een goed boek wilde lezen, om mijn zinnen te verzetten. De bibliothecaris bracht Veel geluk, professor! van Aster Berkhof. Achter het bruine inpakpapier zaten blote wijven die uit P-Magazine, Playboy en Hustler waren gescheurd.

Er is niets veranderd, in al die jaren.

Volgens mensen die het kunnen weten, is het uniek in België dat een ex-gedetineerde binnen de muren van de gevangenis met gedetineerden praat over zijn eigen gevangeniservaringen. Diezelfde mensen-die-het-kunnen-weten vertelden mij dat mijn 'lezingen' of 'voordrachten' een succes zouden zijn indien er twee gedetineerden zouden opdagen. In Wortel waren er drie, in Merksplas zeventien - min één gedetineerde met tuchtstraf - en een twaalftal in de oude gevangenis van Turnhout. Drie, zeventien, twaalf, is dat veel? Er zitten zo'n 9.500 mensen in Belgische gevangenissen, van wie 9.000 mannen en een kleine 500 vrouwen.

Misdaad is een mannenziekte - en vrouwen lezen de boeken.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234