Donderdag 21/01/2021

Literatuur u benno barnard interviewde schriftgeleerde geert van Istendael

Van Istendael is niet bekeerd door zijn liefde voor de Statenbijbel: 'Ongeloof is voor mij bijna een existenti�le behoefte geworden'

'De bijbel is geen dagblad waarop je groenten snijdt'

Waarom las agnost Geert van Istendael in drie weken de hele bijbel in Statenvertaling? Benno Barnard vroeg het hem dinsdagavond in het kader van de lezingenreeks De Schriftgeleerden. Het werd een boeiend gesprek over de mythische aantrekkingskracht van oude taal, het waarom van het kwaad en de pijn bij het snijden in eigen ziel.

Antwerpen

Eigen berichtgeving

Janine Meijer

Twee heren met twee glaasjes water op twee ongemakkelijke stoelen. Links van hen het doopvont, rechts het preekgestoelte, op de achtergrond het altaar met opengeslagen bijbel: meer omvatte het decor dinsdag niet in de protestantse kerk De Brabantse Olijfberg in Antwerpen. De Statenbijbel is een typisch protestantse bijbel, verschenen in 1638 en letterlijk vertaald uit Hebreeuws en Grieks. Daarmee onderscheidt hij zich van andere bijbelvertalingen waarin veel van de oorspronkelijke kracht en betekenis verloren ging bij goedbedoelde maar gemankeerde pogingen de bijbelse boodschap voor het gewone volk begrijpelijk te maken. Traduire c'est trahire un peu. In zwaar gereformeerde kringen in Nederland wordt tijdens de kerkdienst nog steeds uit de Statenvertaling voorgelezen. Maar in progressievere protestantse milieu's in Nederland en België is de NBG-bijbel, van het Nederlands Bijbelgenootschap, gebruikelijker.

Toch hebben Van Istendael en Barnard een grote voorliefde voor dit eeuwenoude meesterwerk. Bij domineeszoon Barnard ligt dat misschien voor de hand maar vanwaar de fascinatie van Van Istendael, die zichzelf een agnost noemt en zich met veel pijn en moeite heeft losgescheurd uit het rooms-katholieke milieu waarin hij opgroeide?

Van Istendael las het boek in een paar weken uit, terwijl hij in het ziekenhuis lag. Hij las het hardop, met schorre en nog ietwat verzwakte stem, omdat het ritme zo mooi klonk. En in niets deed het hem denken aan de "lelijke, saaie" bijbelteksten die hij in zijn jeugd te lezen kreeg. De Statenvertaling heeft door zijn oude taal een mythische aantrekkingskracht. De bijbel is niet simpel en moet dat ook niet willen zijn, vindt Van Istendael. Het is geen dagblad waarop de groenten worden gesneden. Het besef dat de bijbel een eeuwenoud boek is, moet je niet willen wegnemen. Daarom heeft hij een hartsgrondige hekel aan de moderne, gesimplificeerde vertalingen.

"Wat moet je met teksten als 'de discipelen lieten zich na een praatje dopen'? Padvinderstaal", vindt Van Istendael. "Voor wie zich 'na een praatje laat dopen', heb ik weinig respect. Woorden moeten geloofwaardig zijn. Ik wil een bijbel waar ik door getroffen wordt, niet een tekst die een stelletje pedadogen in sprookjesvorm heeft opgeschreven. Dit gaat om het geloof. Houd de tekst dan ook geloofwaardig."

Misschien is de tekst niet altijd even begrijpelijk en doorzichtig maar hij beklijft tenminste, zegt Van Istendael. En hij heeft een emancipatorische rol vervuld. Na de Reformatie werd de bevolking aangezet zelf de Statenvertaling te lezen en zo de bron van kennis in handen te hebben. Het maakte dat mensen in Nederland zo'n vierhonderd jaar eerder konden lezen dan in België. "Vergelijk het met de Russische of Cubaanse revolutie. Het aantal universiteiten in communistische landen ligt ook veel hoger dan in fascistische staten."

Job is Van Istendaels favoriete bijbelboek. Het gaat over een "oprecht en vroom" man die nooit iemand kwaad heeft gedaan. Op een gegeven moment verliest hij zijn tien kinderen en blijft hij totaal beroofd achter. Toch maakt hij God geen verwijt. Zijn drie vrienden denken dat hij wel iets mispeuterd zal hebben. Waarom wordt hij anders zo gestraft? Job heeft niets misdaan en blijft God trouw.

"Job is belangrijk voor onze beschaving, waarin mensen denken met hun intelligentie alles te kunnen beheersen. Zo'n kwarteeuw geleden heb ik zelf alles verloren wat ik had: mijn vrouw, mijn huis, mijn geld. Dat is ongeluk wat je overkomt en waar je gedeeltelijk verantwoordelijk voor bent. Maar er is ook kwaad waar je geen vat op hebt. Het boek Job gaat over hoe je daarmee om moet gaan. Met intelligentie wordt de eigen nietigheid gecamoufleerd. De mens wordt gedreven door hoogmoed en kent zijn eigen plaats als kwestbaar wezen niet meer."

Aan het eind wordt Job in ere hersteld en krijgt hij tien nieuwe kinderen. Job is niet gestraft, maar eerder op de proef gesteld. Hij heeft de test glansrijk doorstaan. Het boek Job rekent zo af met een sadistische, straffende God en een geloof waarbij je je weerloos bij je lot moet neerleggen. Het gaat ook in tegen een godsbeeld dat verdrukt in plaats van bevrijdt. Maar zo ver gaan Barnard en Van Istendael niet. Ze zijn niet langer gelovig en hebben zich beiden losgemaakt van hun christelijke achtergrond. Het opnieuw lezen van de Statenvertaling heeft Van Istendael op dat punt niet veranderd. "Ze hebben mij niet teruggekregen. Ongeloof is voor mij bijna een existentiële behoefte geworden in het proces van volwassen worden. Dat gooi je niet zomaar over boord."

Toch doet het geloof de gevallen katholiek en de domineeszoon nog veel, zo blijkt uit Barnards slotwoorden. "Geert, ook vreemd om hier met jou over de Statenvertaling te praten. Ik heb het gevoel dat ik mijn eigen opvoeding verloochen en in mijn eigen ziel snijd."

De Schriftgeleerden, in De Brabantse Olijfberg, Lange Winkelstraat 5, Antwerpen. Op 14 september wordt Marcel Möring geïnterviewd, op 21 december Joke van Leeuwen en op 22 maart volgend jaar Willem Jan Otten.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234