Zondag 11/04/2021

'Linkse mensen hebben de dingen maar half begrepen'

Neoconservatieve filosoof Roger Scruton trekt ten strijde tegen de culturele verloedering

Roger Scruton is de bekendste neoconservatieve cultuurfilosoof van de laatste decennia. Als vurig verdediger van de natiestaat, de klassieke gezinswaarden en de vossenjacht publiceert hij nu Waarom cultuur belangrijk is, een pamflet voor het behoud van de hoge cultuur en tegen de verslavende geneugtes van popmuziek en televisie.

DOOR BERT BULTINCK

Twee jaar geleden was de Brit nog te gast op een Antwerpse lezing voor het Vlaams Belang, maar ranzig kunnen zijn boeken niet echt genoemd worden. Provocatief? Dat zeker. Op het dandyeske af zelfs. Maar racistisch? In geen geval.

Na drie dagen van lezingen en interviews wrijft Scruton zijn ogen uit, als we de bibliotheek van het Amsterdamse Ambassadehotel binnenlopen. Het loopt nog altijd storm voor zijn conservatieve maatschappijkritiek, die tegenwoordig haar pijlen richt op de verwording van ons culturele landschap. Cultuur is voor Scruton "de voornaamste manier om ons morele erfgoed te bewaren", maar de jeugd van tegenwoordig vergooit haar vrije tijd aan de flikkerende beelden van het scherm en de betekenisloze beats van de "technorock".

Waarom is Beethoven beter dan Radiohead?

"Waarom? Stel dezelfde vraag nog eens over tien jaar en de mensen zullen niet meer weten waar je het over hebt, want Radiohead zal verdwenen zijn."

Niet noodzakelijk.

"Als hun muziek niet verdwenen is, dan zal het zijn omdat er in Radiohead toch iets van blijvende waarde zit. Het is niet gemakkelijk om uit te leggen waarom Beethoven beter is dan Radiohead, maar je kunt er wel zinnig over discussiëren, op voorwaarde dat je gesprekspartner bereid is om aandachtig naar muziek te luisteren. Om te beginnen: in een Beethovensonate zit niet het mechanische, repetitieve dat je aandacht trekt en je vervolgens blijft domineren. Integendeel, je wordt uitgenodigd om een motief te volgen, te luisteren naar hoe het zich ontwikkelt en hoe er een antwoord op komt, en dat alles in een logische opeenvolging en in de beweging naar een slot. Je attention span wordt langer en je wordt één met het idee van de sonate, niet alleen met je verstand, maar met je hele lichaam. Je groeit omdat je die enorme ruimte die Beethoven heeft gecreëerd wilt vullen. In de repetitieve muziek van Radiohead is die ruimte klein. Het is alsof je in een kleine gevangenis opgesloten zit."

Zeker de latere Radiohead is nogal gesofisticeerd. Net als veel andere popmuziek.

"Natuurlijk is dat zo. Maar zodra je, in antwoord op mijn ideeën, harder gaat nadenken over popmuziek begin je automatisch ook oordelen te vellen. En dat proces eindigt in het onderscheiden van de betere popmuziek van de slechtere."

Maar daar hebben we uw boek niet voor nodig. Dat doet iedereen toch al lang?

"Sommigen doen dat ja. Maar als je lang genoeg nadenkt, zul je tot de conclusie komen dat Beethoven inderdaad beter is dan Radiohead."

Wat doe je met mensen die Beethoven én Radiohead goed vinden?

"Als je lang op deze kwestie doorgaat, wordt het moeilijk om mijn argument vol te houden. Het punt is dat zulke mensen zelf beslissen: dit zijn twee soorten muziek die naast elkaar kunnen staan. En dan ben je al een heel eind weg van de drugscultuur waar ik het in mijn boek over heb. Dan wordt muziek een relatie tussen de muziek en de luisteraar en dat is waar het voor mij over gaat. Ik wil niet zozeer bewijzen dat Radiohead slechter is dan Beethoven."

Waarom komen de meeste van uw voorbeelden dan toch uit de negentiende eeuw?

"Is dat zo? Euh... het is een dun boekje en je kunt niet alles beluisteren of lezen. De lezer kan de voorbeelden vervangen door zijn eigen voorbeelden. Maar je hebt gelijk, als ik meer zieltjes wil winnen, moet ik wellicht veel meer crap in mijn boeken stoppen."

Geen crap, gewoon hedendaagse kunst.

"(lacht) Oké, ik weet wat je wilt zeggen. Maar dat kost tijd. Ik weet wat ik kan zeggen over Beethoven, maar als je je iets anders eigen wilt maken, en er iets over wilt zeggen dat niet gewoon banaal en stom is, dan kruipt daar veel werk in."

Kijkt u televisie?

"Nee, ik heb geen televisie en heb er ook nooit een gehad."

Nooit het gevoel gehad dat u iets miste?

"Ja, natuurlijk, maar een mens kan niet alles doen. Ik eet ook geen baby's. Het leven is te kort om met al die dingen te experimenteren."

Toch vreemd dat u de televisie verkettert, maar er niet naar kijkt.

"Het is toch vanzelfsprekend dat tv een vorm van verslaving is."

Het ontwikkelen van een esthetisch oordeel is het antigif tegen dat soort verslaving, schrijft u. Maar uw boek lijkt vooral een pleidooi om uw eigen oordelen over te nemen: Wordsworth, Shakespeare, T.S. Eliot.

"Ik heb mijn eigen wereldbeschouwing. En ik wil benadrukken dat die niet excentriek is: het is de wereldbeschouwing die ik heb geërfd van mijn cultuur. En ja, ik houd me bezig met ze te verdedigen, maar op een niet-agressieve wijze. Althans, dat hoop ik toch. (lacht)"

Wat zijn de waarden die u wilt verdedigen?

"De fundamentele sociale verlangens, zoals die van het gezin en het verlangen naar blijvende banden en liefdes tussen mensen. Die zijn zwaar onder druk komen te staan in de jaren zestig en tijdens de ik-generatie. Ook het daarmee verbonden idee van de opoffering vind ik fundamenteel: het leven voor anderen. En uiteraard ook onze culturele erfenis, die ons op veel verschillende manieren vertelt dat geluk niet hetzelfde is als genot. Ik geloof dat onze cultuur die boodschap nog altijd overbrengt, de high culture zeker. Maar het is een boodschap waar sommigen doof voor zijn geworden, door het lawaai van het moderne leven. Het lawaai van verstrooiingen in de media, maar ook het lawaai van de genotzucht."

Waarom zijn die ideeën onder druk komen te staan? Het vermaledijde consumentisme?

"Uit de verlichting en de industriële revolutie zijn heel veel waardevolle dingen voortgekomen. Ze emancipeerden mensen van de monotonie van de geestdodende handenarbeid. Ze hebben de meningen van mensen bevrijd van censuur en doctrine. We kunnen vandaag vrij denken en er is vrije tijd gekomen. Dat zijn allemaal goede dingen. Maar zoals alle goede dingen kunnen ze misbruikt worden. De vrijheid van denken en de meningsvrijheid zouden fantastisch zijn als we ook daadwerkelijk zouden denken. Maar de reactie van een aantal mensen is heel anders: alsof dat deel van het menselijke leven, de rationele reflectie, eigenlijk geen belang meer heeft."

U noemt dat luiheid.

"Dat heeft te maken met luiheid, maar ook met het verlangen naar ontspanning en verstrooiing in plaats van begrip. Dat kost meer moeite en vraagt om meer sérieux. Bovendien kampen we met onze overvloed: vrije tijd, eten, een dak boven ons hoofd, het zijn dingen waar we niet meer voor moeten werken. Het is ook niet nodig om menselijke relaties op te bouwen om ons te beschermen, want die bescherming hebben we niet meer nodig. Vandaar de fragmentatie van menselijke relaties, terwijl er daarbuiten niets is waarop het menselijke geluk kan worden gebouwd. Dat is de negatieve kant van de zaak. Consumentisme en massacultuur zijn belangrijke concepten om die problemen aan te wijzen. Dat is bijna een cliché van de hedendaagse cultuurkritiek. We erkennen ondertussen allemaal het probleem. Maar de vraag is: kunnen we er iets aan doen?

"Veel van de waarden die we nu echt missen, en die we echt terug zouden willen, zitten vervat in onze cultuur. De westerse kunst geeft een zicht op hogere versies van onszelf. We zijn niet alleen maar verslaafde machines. We zijn geen dingen die alleen maar op knopjes drukken en van het ene entertainment naar het andere gaan. We zijn wezens die levens hebben en lotsbestemmingen. Wezens die lijden, ook, en die de vruchten plukken van liefde en geluk. Dat wil zeggen dat onze conditie heel complex is, met intrinsieke waarden. En de cultuur houdt die waarden in stand."

Veel kunst toont ons juist de wreedaardigste kanten van de mens.

"Natuurlijk hebben kunstenaars altijd de grenzen van de menselijke conditie opgezocht, de plaats waar de dingen beangstigend, destructief en negatief worden. Dat is waar de tragedies over gaan. Maar de Griekse tragedie, en zelfs Homerus, blijft een voorbeeld voor ons allemaal. De tragedieschrijvers onderzochten de donkere kant van de mens, maar ze brengen ons ook weer thuis, met het idee dat het leven uiteindelijk wel de moeite waard is. We kunnen die tragedies in de ogen kijken, maar ze vernietigen de betekenis van de dingen niet. Integendeel: die betekenis is alleen maar sterker geworden. Het toont ons dat we kunnen triomferen over onze sterfelijkheid en ons lijden.

"Er zijn uiteraard ook kunstwerken die de destructie exploreren en er niet van terugkomen. En dan komt het moment dat je een oordeel wilt uitspreken. Neem De Sades Justine of de 120 dagen van Sodom. Dat zijn verschrikkelijke boeken. Maar de markies heeft een zeker talent, en daardoor leidt hij je binnen in de gruwel, om je dan aan je lot over te laten. Dat is destructief en nihilistisch."

Is het slecht om De Sade te lezen?

"Ik zou niet graag hebben dat mijn kinderen het lezen, nee."

Ook niet als ze achttien zijn?

"Wel, ik heb zijn werk gelezen toen ik achttien was. (lacht)"

U hield er niet van?

"Ik was geschokt. Maar op een bepaald moment vertrouw je erop dat je kinderen je oordelen hebben geïnternaliseerd, zodat je ze vrij kunt laten als ze dit soort dingen willen lezen. Dat is de definitie van volwassen worden: jezelf immuun maken voor corruptie."

Kan kunst mensen corrumperen?

"Kunst heeft een enorme impact en een dieet van alleen maar negatieve en destructieve dingen corrumpeert. Dat wil niet zeggen dat het altijd tot misdaad leidt. Maar iemand die zijn dagen doorbrengt voor een computerscherm met obscene pornografie, en de hele dag naar gewelddadige rap en heavy metal luistert, die corrumpeert zichzelf. Dat zijn verslavende circuits, die het hele idee van geluk en menselijke vervulling compleet ontberen. Veel mensen leven op die corrupte manier, al wil dat niet zeggen dat ze mensen gaan vermoorden."

Vanwege dat standpunt staat u bekend als 'conservatief', een woord dat al een hele tijd een slechte bijklank heeft. Hoe is dat gekomen?

"Ik kom uit een land waar er nog een conservatieve partij is en op politiek vlak was dat woord zeer aanvaardbaar. Maar in intellectuele kringen was dat niet zo en dat is nog altijd niet het geval. De linkse orthodoxie in de universiteit was in mijn jeugd zeer vijandig tegenover het conservatieve gedachtegoed."

Hoe komt het dat het lijkt alsof alle intellectuelen links zijn?

"Dat is gewoon niet waar. Iedereen denkt links over dingen die ze maar half begrijpen, maar rechts over dingen die ze helemaal doorgronden. De meeste intellectuelen begrijpen de meeste dingen half. Wanneer mensen iets helemaal niet begrijpen, dan zijn ze meestal conservatief. En als ze iets helemaal begrijpen, herwinnen ze het idee van de natuurlijkheid en ordelijkheid van de dingen. Intellectuelen zitten meestal in het overgangsproces van het natuurlijke, instinctieve conservatisme naar de bewuste vorm ervan."

Hebt u daar ook argumenten voor?

"Intellectuelen zijn hier zelden eerlijk in, maar een zeer goed voorbeeld van de evolutie die ik beschrijf, is Theodor Adorno (een van de bekendste filosofen van de Frankfurter Schule, BB). Adorno dacht en bleef nadenken. Eerst was hij zonder meer marxistisch en toen werd hij een streng criticus van de massacultuur. In feite was dat laatste niet meer dan het verlangen om zijn culturele erfenis te beschermen. Veel van zijn latere werk is diep conservatief, ook al gebruikt hij dat woord niet. Veel moderne intellectuelen hebben hetzelfde traject gevolgd.

"Ian McEwan is nog een goed voorbeeld: hij zou nog altijd ontkennen dat hij een conservatief is, maar zijn recente romans, denk bijvoorbeeld aan Boetekleed, zijn door en door conservatief in hun visie op wat belangrijk is. Niettemin begon hij als auteur van De cementen tuin, radicaal-nihilistische sixtiesstuff. Houellebecq is een ander voorbeeld, al is die zich ondertussen ook bewust van zijn conservatisme. Veel schrijvers beseffen dat ze niet voor eeuwig kunnen schuilen onder die alles bedekkende revolutionaire mantel.

"Adorno maakte de massacultuur verdacht en ik deel zijn visie. Massacultuur is een manipulatieve machine, die esthetische oordelen vervangt door verslavende effecten. Je kweekt een gewoonte in plaats van aandacht voor het kunstwerk. Adorno was de eerste die dat zag, ook al heeft hij met het kapitalisme de verkeerde vijand gekozen. Zoals ik al zei: dat verslavende deel van de populaire cultuur is de vijand van het esthetische oordeel en van de opvoeding. Maar er zijn natuurlijk vormen van populaire cultuur die wél het esthetische oordeel vormen. Als jongens bijeenkomen en hun popgroepje vormen, zoals ik dat heb gedaan toen ik zestien was..."

U zat op uw zestiende in een popgroep?

"Ja, een klassiek groepje met twee gitaren, basgitaar, drums en zang. Dan leer je dus wel iets van harmonie, van zang en van performen. Dan leer je automatisch te oordelen over wat goed is en wat slecht. Dat is het tegengestelde van de drugscultuur.

"Het probleem is dat de massamedia de populaire cultuur hebben weten om te vormen in dit soort passieve achtergrond. In het leven van vandaag zie je een aantal dingen geweldig achteruitgaan. Mensen zingen bijvoorbeeld niet meer, ze kunnen het niet en het wordt hen ook niet meer aangeleerd. Ook spontaan een goed toneeltje opvoeren: dat is helemaal weg. Terwijl gezinnen voortdurend dat soort spelletjes speelden toen ik jong was. Jonge mensen doen dat vandaag niet meer, want ze zitten gewoon naar de tv-doos te kijken. Dat soort activiteiten, waarin mensen zich aan elkaar gaven, zijn nu passieve dingen geworden voor mensen die alleen zijn met zichzelf. Dat is de narcissisering van de populaire cultuur."

In het licht van uw kritiek op de populaire cultuur komt uw sympathie voor American football, in het begin van uw boek, als een grote verrassing.

"Dat heeft alles te maken met mijn zin voor religie. Religie is geworteld in onze behoefte aan lidmaatschap, in het verlangen om ergens bij te willen horen. En dat voelen mensen heel sterk als ze naar American football gaan kijken, als ze samen een team vormen en als ze samenkomen om naar een team - hun eigen team - te gaan kijken. Alsof die ploeg hun voorvader was in de wereld van de goden. Het is een soort metafysische eenheid die supporters voelen, en het is ook daarom dat ze daar zulke heftige gevoelens over hebben. Voor velen is dat het hoogtepunt van hun leven. Denk aan het ritueel van een sportmatch, aan de uniformen, aan de cheerleaders die weken hebben geoefend, net als de mensen van de fanfare."

Waarom verwijst u dan niet gewoon naar het Europese voetbal?

"Omdat American football de religieuze ceremonie het best heeft bewaard, zoals ze al werd beschreven in de oden van Pindarus over de Griekse spelen."

Het heeft wellicht ook te maken met uw liefde voor de VS. Als u in november mocht stemmen, dan zou u op McCain stemmen, neem ik aan?

"Ik weet het niet. Obama heeft een sterk ontwikkeld socialistisch welvaartsprogramma, waar ik niets van moet hebben. Maar als hij president wordt, dan zouden heel veel Amerikaanse zwarten zich niet langer vervreemd voelen van hun natie. Het zou weleens kunnen dat ze dan eindelijk beseffen: 'Hé, dit is wél mijn land, dit zijn meer dan mijn blanke buren'. Dat zou bijzonder positief zijn. Die wonde moet geheeld worden, en ze is nog altijd open. Toegegeven: het zou wellicht het enige voordeel zijn van Obama als president. Maar het is wel een héél belangrijk voordeel, zo belangrijk zelfs dat het bijna de moeite waard wordt om voor hem te stemmen."

Roger Scruton

Waarom cultuur belangrijk is

Oorspronkelijke titel: Culture Counts

Vertaald door Jabik Veenbaas

Nieuw Amsterdam Uitgevers, 144 p., 16,95 euro

Als je lang genoeg nadenkt, zul je tot de conclusie komen dat Beethoven beter is dan RadioheadActiviteiten als zingen of spontaan een goed toneeltje opvoeren, zijn nu passieve dingen geworden voor mensen die alleen zijn met zichzelf. Dat is de narcissisering van de populaire cultuurSommigen zijn doof geworden voor de boodschap dat geluk niet hetzelfde is als genot. Door het lawaai van het moderne leven. Het lawaai van verstrooiingen in de media, maar ook het lawaai van de genotzucht

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234