Zondag 31/05/2020

Lille 2004 bolt uit met knappe expo 'Mexique-Europe, Allers-retours, 1910-1960'

Nu eens mystiek dan weer abstract Mexicaans modernisme is onthullend en verrassend

Heimwee naar de Frans-Mexicaanse bohème

Tussen 1910 en 1960 vond een rijke kruisbestuiving plaats tussen Mexicaanse en Franse kunstenaars. Zoveel is zeker: de bohème van Coyoacán, een artiestenbuurt in Mexico-stad, moet aardig op die van Montparnasse, in Parijs, geleken hebben. In Rijsel wordt er nog tot half januari een expo aan gewijd.

Rijsel

Van onze verslaggever

Lode Delputte

Wie op het Cimetière du Montparnasse rondstruint, vindt er, behalve de zerk van Sartre en Beauvoir, van Beckett, van Gainsbourg of Cortázar, ook die van Porfirio Díaz, de verbannen dictator van Mexico. 'Don Porfirio' was in 1911 naar Parijs gekomen door de politieke en maatschappelijke omwentelingen die sinds een jaar zijn land in rep en roer zetten.

De gehate generaal overleed op 2 juli 1915, toen in Europa volop de Eerste Wereldoorlog woedde. Enkele Mexicaanse artiesten laafden zich in Parijs nog aan de Europese avant-gardebeweging - ze hadden er verrijkende ontmoetingen met Picasso, Mondriaan, Modigliani, Léger, Cocteau en Van Dongen - maar de oorlog had bij ons voorgoed een eind gemaakt aan de oude zekerheden en het despotische 'Porfiriato' in Mexico was voorbij. Ze achtten de tijd rijp om huiswaarts te keren. De grote verbanner reisde zijn ballingen achterna, terwijl die zelf ironisch genoeg de oceaan weer overstaken.

Diego Rivera en Roberto Montenegro, om er maar twee te noemen, gingen weer in Mexico enthousiast in op de uitdaging waar de nieuwe, revolutionaire regering, meer bepaald onderwijsminister José de Vasconcelos, 's lands kunstenaars voor had gesteld: een landelijke, voor de hele natie toegankelijke kunststroming ontwikkelen. Onder president Álvaro Obregón (1920-1924) stelde Vasconcelos de artiesten de muren van openbare gebouwen ter beschikking. De kunstvorm die zo ontstond, het muralismo, greep terug op een pre-Colombiaanse artistieke traditie en moest de Mexicanen in een revolutionaire en antiklerikale geest (naar de Franse laïcité) opvoeden.

De ironie, alweer, wil dat het een Fransman, Jean Charlot (1898-1979), was die de eerste Mexicaanse muurschildering maakte. Zoals de Mexicanen naar Frankrijk getrokken waren, zo trokken ook Fransen naar Mexico, Charlot voorop, in de decennia daarop ook fotografen als Henri Cartier-Bresson en Gisèle Freund, of intellectuelen als Antonin Artaud. Léon Trotski, die de stalinisten in Mexico zullen vermoorden, is geen Fransman, maar behoort wel tot de Frans-Mexicaanse entourage.

De wisselwerking tussen de twee landen was ontstaan in de negentiende eeuw, toen Napoleon III het 'Latijnse' keizerrijk Mexico in de steigers zette, als tegenwicht voor de 'Angelsaksische' VS. Ondanks de minachting van de Mexicanen voor hun 'Imperio' en de Franse aanstichters ervan bleef er een intieme band, waar ook die latere artistieke kruisbestuivingen schatplichtig aan zijn. Op de Parijse Cité Universitaire staat bijvoorbeeld het elegante Maison du Mexique, een modernistisch project van Jorge L. Medellán dat in 1951 gebouwd werd, maar al in de revolutionaire jaren twintig op de Mexicaanse regeringstafel lag. In Frankrijk werden ontelbare Mexicaans georiënteerde expo's opgezet en cultuurinitiatieven gelanceerd.

uitbarsting

Dezer dagen is het weer zover, met een tentoonstelling op een uur rijden van Brussel. Blikvanger bij uitstek in het najaarsprogramma van Lille 2004 is immers Mexique-Europe, Allers-retours, 1910-1960. De organisatoren noemen het een van de grootste en meest prestigieuze tentoonstellingen die het Musée d'art moderne Lille Métropole, in Villeneuve d'Ascq, in zijn twintigjarige bestaan opzette. Driehonderd erg uiteenlopende werken van 74 spraakmakende kunstenaars uit Mexico en Europa geven er een indruk van de rijke artistieke betrekkingen die tussen beide gebieden bestonden, en bestaan. Rijsel behandelt de periode 1910 tot 1960, die grosso modo de opkomst en het verval van het muralismo bestrijkt. De eerder vermelde Diego Rivera, maar zeker ook David Siqueiros, José Clemente Orozco en Frida Kahlo worden beschouwd als de vaandeldragers van het Mexicaanse modernisme, met in hun voetsporen een hele stoet artiesten. En zelf volgden die coryfeeën ook al het pad dat anderen voor hen hadden geëffend.

Een van die wegbereiders, Gerardo Murillo, alias 'Dr Atl' (1875-1964), verzinnebeeldde zijn revolutionaire voorgevoelens in de vulkanen die hij zo koesterde. In kleurrijke, krachtige werken als Erupción del Paricutín staat de vulkaan als metafoor voor een veranderende wereld. Een andere voorloper wiens werk in Lille te aanschouwen valt, is etser José Guadelupe Posada (1852-1913). Zijn vrolijk dartelende skeletten (De schedel van Quijote, Geraamte met bloemenhoed) doen je onwillekeurig denken aan L'hareng saur van James Ensor, zij het dat geraamtes in Mexico ook deel uitmaken van de volkse iconografie. De stukken breken overduidelijk met het academisme à la française zoals dat onder het Porfiriaat hoogtij vierde.

Om het oeuvre van Rivera, Siqueiros en Orozco, de drie reuzen van het muralisme, in zijn volle glorie te beleven moet een mens natuurlijk naar Mexico. Naar het Palacio Nacional op het Zócalo in Mexico-stad bijvoorbeeld, naar het Justitiepaleis daar in de buurt, of nog, naar het universiteitscomplex in het zuiden van de megapool.

In Rijsel zijn op ezel geschilderde, kleinere werken te zien. Die 'individualistische' spullen hielden de artiesten, doordrongen als ze waren van collectivistische denkbeelden en de verheffing van de massa, eigenlijk voor spielereien: het Masker met vlinder van Orozco bijvoorbeeld, of het prachtige kubistische, door de collagetechniek beïnvloede Stilleven met groen huis van Rivera. Het dichtst in de buurt van het muralisme zoals Mexico-gangers het kennen, komt Rivera's monumentale, triomfantelijke en dieprode fresco De Russische revolutie of de Derde Internationale.

Eveneens politiek, en niet minder fascinerend, is Siqueiros' portret van de Zuid-Mexicaanse vrijheidsstrijder Emiliano Zapata, met sombrero, strenge blik en dikke snor hier archetypisch voorgesteld. Revolutionair monumentaal en in waardige onbewogenheid lijkt de held de horizon van de toekomst af te speuren. Het heden waarin Siqueiros Zapata verbeeldt, blijft duister en mysterieus.

los contemporáneos

Toch sloeg de politieke muurschilderkunst minder bij de Mexicaanse doelgroep aan dan verhoopt. Eind jaren twintig was niet alleen het staatse engagement grotendeels verdwenen, ook de tegenstand van Los Contemporáneos, een losse groep kunstenaars die pleitten voor dichterlijke intuïtie en de innerlijke belevingswereld, zette de gedroomde nationale volkskunst een hak.

mexicaans futurisme

Succesvoller bleken de muralisten in de artistiek-intellectuele kringen in de VS. In New Hampshire voorziet Orozco bijvoorbeeld het Darmouth College van fresco's, in New York maakt Rivera een muurschildering voor het Rockefeller Center, maar die wordt vernietigd toen bleek dat de kunstenaar er het hoofd van Lenin in had afgebeeld. Rivera was nu eenmaal een koppig heerschap, een polemicus ook, een corpulente bonvivant die er turbulente vriendschappen op na hield, in Parijs bijvoorbeeld, toen hij daar een flat met Modigliani deelde. Het donkere portret dat de Italiaan van hem maakte, en dat in Rijsel te zien is, spreekt boekdelen. In de jaren dertig legt Rivera zich ook op etsen toe. Samen met Fransman Charlot richt hij het Atelier van de Volksets op. Ook Leopoldo Méndez, van wie in Rijsel de houtsnede Illustratie voor melodische incidenten te zien is, neemt aan het Atelier deel. Volkse en antifascistische thema's dragen de voorkeur van de etsers weg.

Maar niet alleen muralisten en Contemporáneos bepalen de kunstzinnige orde van de dag. Eén school toont zich bijzonder geïnteresseerd in nieuwe technologie, in snelheid, machinisme en schreeuwerigheid. Hoewel het 'stridentisme' doorgaat voor de transatlantische verwant van het Italiaanse futurisme, zijn de meeste leden ervan, onder wie beeldhouwer Germán Cueto en de schilders Ramón Alva de la Canal en Fermín Revueltas, nooit in Europa geweest. Ze eisen wel een stek op in de politiek-educatieve rol die in die dagen voor kunstenaars is weggelegd. Van Cueto zien we een baseballspeler, waarvan de zwier herinneringen oproept aan Boccioni's wereldberoemde sculptuur Unieke vormen van continuïteit in de ruimte. En van Ramón Alva de la Canal is er de houtets Estridentopolis, de nieuwe naam voor de in Canals dromen helemaal omgebouwde, 'ideale' stad Jalapa.

Dat alles en nog heel veel meer (de ruptura of breuk met het muralistische academisme in de jaren vijftig bijvoorbeeld) krijgt u op Mexique-Europe te zien. Hoewel de chronologie bijwijlen warrig overkomt en de Spaans-onkundige uitspraak op het Nederlandstalige begeleidende bandje nu en dan irriteert, is de expositie ruimschoots geslaagd: ze laat de bezoeker die niet met Mexico vertrouwd is, kennismaken met een stuk nu eens mystiek dan weer abstract modernisme, dat op pittige wijze onthult en aangenaam verrast. Wie wel al in Mexico was, en er pakweg door de straten van de hoofdstedelijke kunstenaarswijk Coyoacán toog, zal vooral zin hebben om er snel opnieuw heen te trekken. En er zich vooral niets aan gelegen laten liggen dat de bloeitijd van Mexico's bohème al meer dan driekwart eeuw achter ons ligt.

Mexique-Europe, Allers-retours, 1910-1960, nog tot 16 januari in het Musée d'art moderne Lille Métropole, in Villeneuve d'Ascq; elke dag behalve dinsdag van 10 uur tot 18 uur, 7,50/5 euro; audiogids 2,50 euro. Vanuit het treinstation Lille Europe is de expo makkelijk te bereiken met metro en bus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234