Donderdag 08/12/2022

Lijken uit de kast

Door duizenden Chilenen te laten 'verdwijnen' heeft het Pinochet-bewind niet alleen een misdaad begaan, maar ook een fout gemaakt. Ariel Dorfman constateert tot zijn tevredenheid dat de volharding van de nabestaanden eindelijk vruchten afwerpt: de weg is vrijgemaakt voor een berechting van de ex-dictator in eigen land.

Ariel Dorfman

Ariel Dorfman is een Chileens schrijver

Toen generaal Augusto Pinochet Ugarte duizenden politieke gevangenen liet verdwijnen die zijn veiligheidsdiensten in het geheim hadden vermoord en zijn slachtoffers aldus hun begrafenis onthield, had hij in zijn ergste nachtmerries niet kunnen bevroeden dat hij - o verbazingwekkende ironie en rotstreek van de geschiedenis! - zijn eigen graf aan het graven was. Hij kon toen niet voorzien dat decennia later juist die verdwijningen door een Hof in Santiago zouden worden beschouwd als een onrechtmatige daad. Daarmee is de weg vrijgekomen voor berechting van de ex-dictator in eigen land.

De halsstarrige gewoonte om familieleden de stoffelijke overschotten van hun verwanten niet te overhandigen, moet Pinochet een geniaal idee hebben geleken. De autoriteiten konden hun tegenstanders zonder enig gevaar doden en zouden nooit de beschamende verantwoordelijkheid op zich hoeven te nemen voor hun misdaden. De autoriteiten hadden alle macht en konden zich tevens ten overstaan van de internationale gemeenschap, in Chili zelf voordoen als keurig en onschuldig door erop te wijzen dat de gruweldaden verzonnen werden door de opposanten.

De militairen lapten de habeas corpus aan hun laars. In feite was er geen corpus, geen lichaam, geen bewijsmateriaal, waren er geen stoffelijke resten, en bijgevolg geen slachtoffers of beulen. Wat er wel was, was doodsangst. Een hallucinerende angst, want alle Chilenen begrepen wat er in werkelijkheid was gebeurd en nog gebeurde, alle officiële ontkenningen ten spijt.

Toen Pinochet de stoffelijke resten van de gevangenen liet verdwijnen, veroordeelde hij de nabestaanden tot een hel van onzekerheid. Hij dwong de familie van de slachtoffers en de rest van de bevolking zich telkens weer voor de geest te halen welke verschrikkelijke dingen met de gevangenen zouden kunnen gebeuren. Het gevolg was dat de martelpraktijken niet meer puur fysiek waren, maar een onophoudelijke psychische kwelling werden voor iedereen.

Pinochet was er zeker van dat hij die aanslagen op zijn medeburgers kon plegen en bovendien, telkens als hij daar zin in had de spot kon drijven met het verdriet van de nabestaanden. Pinochet dacht dat hij kon doen en laten wat hij wilde, omdat hij de wapens had en ook omdat hij zelf amnestie had verleend voor de misdaden die eventueel gepleegd waren tijdens zijn dictatuur. Het is dan ook een wonder dat juist die stoffelijke resten, die 'verdwenen personen', het instrument zijn geworden om Pinochet en zijn medeplichtigen te kunnen veroordelen.

De Chileense rechters hebben in feite besloten de 'verdwijning' van die gevangenen te interpreteren als een nog voortdurende gijzeling, als iets wat nog steeds aan de gang is, zolang het tegendeel niet is bewezen. Als een misdaad die niet heeft plaatsgevonden, maar nu nog steeds plaatsvindt en die pas zal ophouden als de gevangenen tevoorschijn komen.

Dat wil zeggen dat Pinochet zou moeten bewijzen dat hij die politieke gevangenen heeft gedood of heeft bevolen hen te doden; dat hij de stoffelijke resten tevoorschijn zou moeten halen; opdat de gerechtshoven Pinochet zelf ook in aanmerking zouden kunnen laten komen voor de door hemzelf ingestelde amnestie. De tiran zit in de val zijn eigen ziekelijke sluwheid, in het nauw gebracht door zijn eigen wreedheden.

Deze nieuwe wending in de zaak-Pinochet is te danken aan vele factoren. Bovenal aan de hardnekkige strijd van de familieleden die altijd hebben geweigerd de feitelijke dood van hun geliefde te aanvaarden. In hun zoektocht werden ze bijgestaan door grote groepen democratische Chilenen die begrepen dat zolang de lichamen niet echt begraven waren, niet een officiële laatste verblijfplaats hadden gekregen, er geen sprake zou kunnen zijn van een mogelijke verzoening.

We moeten echter niet vergeten dat deze grote maatschappelijke beweging jarenlang gerechtigheid heeft geëist, zonder dat er een luisterend oor werd gevonden. Wat uiteindelijk het staatsapparaat, de Chileense regering en de rechtbanken, het leger en de rechtse Pinochet-aanhangers tot een reactie aanzette, was de onverwachte aanhouding van de generaal in Londen op bevel van de Spaanse onderzoeksrechter Garzon.

Het langdurige uitleveringsproces van onze ex-dictator heeft het universele principe gevestigd dat machthebbers die misdaden begaan tegen de menselijkheid geen onschendbaarheid genieten. Ook heeft de uitleveringsprocedure de Chilenen onder druk gezet om eindelijk zelf de verantwoordelijkheid op zich te nemen om oplossingen te vinden voor de problemen met de mensenrechten die al heel lang worden geschonden.

Het schandalige feit dat de hele wereld Pinochet veroordeelde, terwijl wij dat niet deden, heeft het ethische klimaat in Chili drastisch gewijzigd. Niet alleen de juridische autoriteiten, maar ook alle politici hebben gezworen dat het nodig en mogelijk is Pinochet in Chili te vervolgen. Toen de Britten hem wegens zijn gezondheid lieten gaan, werden de politieke condities geschapen om Pinochet in Chili te laten berechten.

Het is nog veel te vroeg om te gissen naar de gevolgen van het besluit van de Chileense rechters. Zal het wel of niet tot een echt proces komen? Hoe zullen het leger en de invloedrijke volgelingen van Pinochet, die een groot deel van de economie en de media controleren, reageren?

Wat er ook gebeurt, de zaak-Pinochet krijgt een ethische nasleep die niemand ooit nog zal kunnen negeren en die van groot belang is voor de gehele planeet: de strategie van het doen 'verdwijnen' van politieke tegenstanders - die extreme vorm van geweld die helaas ook op zovele andere breedtegraden is toegepast - is uitgelopen op een definitieve mislukking.

Die nieuwe zege op de straffeloosheid is dus vooral toe te schrijven aan onze 'verdwenen' personen, aan de gevangenen die weigerden het lot te aanvaarden dat de generaal voor hen voorbereidde: de vergetelheid.

© El País

Vertaling: Marianne Groeneveld

'De strategie van het doen 'verdwijnen' van politieke tegenstanders is uitgelopen op een definitieve mislukking''Het schandalige feit dat de hele wereld Pinochet veroordeelde, terwijl wij dat niet deden, heeft het ethische klimaat in Chili drastisch gewijzigd''Het langdurige uitleveringsproces van onze ex-dictator heeft het universele principe gevestigd dat machthebbers die misdaden begaan tegen de menselijkheid geen onschendbaarheid genieten'

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234