Zaterdag 17/08/2019

Fipronilcrisis

Ligt het Voedselagentschap terecht al wekenlang onder vuur?

Van alle kanten werd het Voedselagentschap bestookt deze week, maar was dat allemaal terecht? Op de voedselcontroles zelf lijkt weinig af te dingen, zegt Europa, maar de communicatie en het management laten zwaar te wensen over. “De directie verdeelt de promoties tussen de landbouwingenieurs en de dierenartsen." 

“Wij zijn geen ratjetoe. België wordt steeds vaker internationaal geciteerd omdat het goed werk levert.” Gedelegeerd bestuurder Herman Diricks verdedigt 'zijn' Voedselagentschap in de Kamercommissie afgelopen woensdag. Beeld BELGA

“Wij zijn geen ratjetoe. België wordt steeds vaker internationaal geciteerd omdat het goed werk levert.” Herman Diricks zei het keer op keer in het parlement woensdag: ondanks alle commotie over het giftige fipronil in tienduizenden eieren doet zijn agentschap wat moet. Was dat blinde arrogantie van de grote baas van het FAVV? Of gewoon de realiteit?

Meerdere rapporten van de Europese waakhond, het Directoraat-Generaal voor Gezondheid en Voedselveiligheid, geven de landbouwingenieur gelijk. Deze instelling van de Europese Commissie licht continu de voedselagentschappen van de lidstaten door. In januari 2016 deed ze nog een uitgebreide audit van het Voedselagentschap, en daarin krijgt het enkel lof.

Een team kwam toen ter plekke controleren hoe het voedselagentschap zich van zijn taak kweet. Berispingen vallen in het rapport van 36 pagina’s niet te bespeuren. Wat er wel staat? “Er is sprake van een beproefd en doeltreffend auditsysteem (...) Bovendien wordt het auditproces gemonitord en geëvalueerd. De resultaten van die audits worden gebruikt voor de voortdurende verbetering van het proces.”

Verder schrijft de Europa nog dat de audits van het Voedselagentschap "geloofwaardige en betrouwbare resultaten produceren." Ook in rapporten over controles van specifieke sectoren, en dat zijn er meerdere per jaar, komt ons land er goed uit. 

“België heeft altijd de reputatie gehad van de beste leerling van de klas in Europa”, beaamt professor Liesbeth Jacxsens van de vakgroep voedselveiligheid en voedselkwaliteit aan de UGent. “De inspecties zijn hier zeker niet minder streng dan in Nederland of Duitsland.” Beide landen schoven de afgelopen weken de schuld voor de sjoemeleieren in onze schoenen.

In eigen land zijn er de testen van onafhankelijke organisaties, zoals Test-Aankoop. Die doet al decennia eigen controles op ons voedsel. Zo testen ze bijvoorbeeld op antibioticaresten in vlees of eieren. De laatste jaren ging de voedselveiligheid gestaag omhoog. 

"Weinig relevant rapport"

Tot zover de goede punten. Want het agentschap krijgt niet alleen jubelende rapporten. In maart was er een onderzoek van het Rekenhof dat concludeerde dat het FAVV er te veel van uitgaat dat bedrijven genoeg aan autocontrole doen. Die controles gebeuren wel niet door de bedrijven zelf, maar door erkende en externe instellingen. Bedrijven die goede resultaten kunnen voorleggen van die autocontroles, krijgen minder vaak de voedselcontroleurs op bezoek. “Veel bedrijven ontsnappen te lange tijd aan controle op hun eigen controles”, klaagde het Rekenhof aan. België, zo merkt professor Jacxsens op, is zeker niet het enige land dat met autocontroles werkt. Voedselagentschappen krijgen daardoor de handen vrij om de bedrijven die de regels echt aan hun laars lappen, aan te pakken. 

Het Voedselagentschap doet het kritisch rapport van het Rekenhof af als ‘weinig relevant’ omdat het zich baseert op oude gegevens. “Na het rapport hebben wij een actieplan opgesteld”, zegt Katrien Beullens, de communicatiedirecteur van het agentschap. “Wij werken trouwens op een manier die volledig door Europa wordt aanvaard.”

Mismanagement

Vanop een afstand lijkt alles dan wel in orde, op het hoofdkantoor aan de Brusselse Kruidtuin gaan niet alle 1.300 werknemers akkoord met die positieve analyse. Helemaal niet zelfs. Hun onvrede werd bevestigd door een onderzoek in juli van de federale ombudsman, die integriteitschendingen vaststelde. 

Na meerdere klachten over oneerlijke promoties viel hij het agentschap binnen, onderzocht het mailverkeer en kwamen er interviews met de medewerkers. Daaruit concludeerde de ombudsman dat er minstens zeven bevorderingen niet koosjer verliepen. “De directie verdeelt de koek tussen de landbouwingenieurs en de dierenartsen”, zegt een werknemer die al jarenlang aan de top meedraait. “Wie dat niet is, maakt geen kans op een promotie. Systematisch komen zo de verkeerde mensen op de verkeerde plekken, wat het agentschap stilaan disfunctioneel maakt. Europa of het Rekenhof controleren hier niet op, waardoor dit mismanagement kan blijven duren. Hoe vaak ik de afgelopen jaren al gedacht heb: Als we een nieuwe dioxinecrisis willen, moeten we vooral zo voortdoen."

Het voedselagentschap reageert dat het dossier van de ombudsman werd overgemaakt aan de minister, destijds nog Willy Borsus (MR). Die heeft de lopende aanwervingen stopgezet om juridische procedures te vermijden. “Dat was een voorzorgsmaatregel”, benadrukt Beullens. “Het betekende geenszins dat wij fouten gemaakt hebben.”

Bij het personeel leeft er nog onvrede over de digitalisering van hun agentschap. Er zou gesjoemeld zijn, door gedelegeerd bestuurder Diricks, bij de toekenning van meerdere ICT-projecten. “Diricks was vroeger ICT-directeur en heeft uit die tijd connecties in het wereldje”, zegt een ex-werknemer. “Hij heeft zich schuldig gemaakt aan belangenvermenging. Andere overheidsdiensten gebruiken digitaliseringsprogramma’s die veel beter werken.” Vragen van Kamerlid Anne Dedry (Groen) over deze kwestie aan de bevoegde minister bleven grotendeels onbeantwoord. Zij stond, als cabinetard van de groene minister Magda Aelvoet, in 2000 mee aan de wieg van het agentschap. 

Leren praten

Blijft over: de communicatie van het agentschap. Te laat, te karig, te verward, was de teneur de afgelopen week. Was dat een alleenstaande faux pas of is er meer aan de hand? Test-Aankoop wou in 2012 de inspectieverslagen van pitazaken inkijken, maar dat weigerde het agentschap. De organisatie stapte daarop naar de Raad van State, die haar gelijk gaf op basis van de wet op de openbaarheid van bestuur. Dierenrechtenorganisatie Gaia deed hetzelfde, omdat ze het inspectieverslag van een hondenzaak in de provincie Antwerpen niet in handen kreeg. Opnieuw delfde het voedselagentschap het onderspit. De parallellen met de fipronil-affaire vallen op: pas na externe druk laat het FAVV in zijn kaarten kijken. Tot dan houdt het die angstvallig tegen de borst. “Bij elke crisis of crisette neemt het agentschap dezelfde houding aan”, zegt Lauryssen. “Ze regelen er hun zaakjes liever binnenskamers en beschouwen de mensen haast als kinderen. Hun ingenieurs en dierenartsen zijn zeer hoog geschoold, maar te rigide en te summier in hun communicatie. Ze zijn zo opgeslorpt door de wetenschappelijke kant van de zaak dat ze de voeling met het brede publiek kwijt zijn. Daardoor komen ze onterecht over als knoeiers.”

En dan rest er nog één vraag: had deze eiercrisis vermeden kunnen worden? Met een beter management, dito communicatie en transparantie? “Nee,” zegt de Gentse professor Jacxsens resoluut. “Het voedselagentschap levert degelijk werk wanneer het gaat over de controle op gekende stoffen. Maar er zijn duizenden stoffen waar een voedselproducent zijn voordeel mee kan doen, maar die nooit gescreend worden. Voedselfraude uit winstbejag, waar deze crisis eigenlijk om draait, dat wordt de uitdaging de komende jaren. Aartsmoeilijk, want het probleem wordt steeds groter, en je kunt haast niet achterhalen wat die fraudeurs in hun schild voeren.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden