Dinsdag 25/06/2019

Tralies en therapie

Liever in de cel dan op de sofa

Jan-Willem van de afdeling Robijn in de Kijvelanden. Vroeger waren hier twee sociotherapeuten, nu moet hij het grotendeels alleen doen. Beeld Eric de Mildt

België kijkt al jaren vol bewondering naar Nederland als het gaat over de opvang van criminelen met een geestesstoornis. Maar het zogenaamde 'tbs-systeem', waarbij tbs staat voor terbeschikkingstelling, ligt door besparingen, publiek wantrouwen en een administratief kluwen onder vuur. 'Geesteszieken kiezen nu vrijwillig voor de cel. Het is de omgekeerde wereld.'

"Wat mij het meest verontrust, is dat het lijkt alsof Joost* absoluut geen vooruitgang heeft geboekt. Hij zit zes jaar vast en doet nu dit." Aan het woord is Jan-Willem, een potige kerel met dikke baard en coördinator van de afdeling Robijn in FPC de Kijvelanden. Deze kliniek nabij Rotterdam behandelt patiënten met een tbs-maatregel - te vergelijken met internering in België - en is tevens een van de aandeelhouders van het FPC Gent.

Op de kamer van Joost is verdacht materiaal gevonden, op een kleine usb-stick die in zijn televisie zat. Na de ochtendvergadering volgt meteen een speciaal overleg hierover met de directeur en psychiater. "Voor de rest werkte hij goed mee aan de behandelingen en mocht hij zelfs op verlof", zucht Jan-Willem. "Dit is een enorme stap terug." Conclusie: de usb-stick gaat naar de politie, het verlof van Joost wordt ingetrokken en daarna zien ze weer verder.

Het is duidelijk niet de eerste keer dat Jan-Willem dit soort kwesties moet uitklaren. De Kijvelanden kan inmiddels teren op meer dan twintig jaar ervaring en is daarmee zelfs een van de jongste tbs-klinieken in Nederland. Heeft België sinds een jaar zijn eerste FPC in Gent, dan had Nederland zijn eerste in 1929. Vandaag telt het land zeven tbs-klinieken. Om nog maar te zwijgen over de vele voorzieningen voor gedetineerden met psychische problemen en de ontelbare forensische poliklinieken.

Het is dus moeilijk te ontkennen dat Nederland op dit vlak veel verder staat dan België. Hier zitten tot op vandaag nog steeds honderden geïnterneerden in de gevangenis, zonder de juiste zorg. "Ik denk dat het te maken heeft met het calvinisme", zegt Peter Braun daarover. Hij is psycholoog en clustermanager in de longstay-afdeling van de Pompestichting, een centrum waar tbs'ers langdurig verblijven. "Als je in een wet schrijft dat mensen met psychische stoornissen die een crimineel feit plegen, behandeld moeten worden, dan doen we dat. Anders zou het schuldgevoel te veel teren. Terwijl: jullie gaan naar de biecht en het is vergeten en vergeven."

De tuin van FPC de Kijve-landen. Kleurrijke banken, maar ook hoge betonnen muren. Beeld Eric de Mildt

Log en traag

Ondanks die lange traditie zou het tot vorig jaar duren eer de Nederlanders hun oog lieten vallen op België. Puur altruïsme? Niet echt. Bij de noorderburen is de markt al enkele jaren stevig aan het krimpen. Het aantal tbs'ers is er zodanig gedaald, dat enkele klinieken zelfs de deuren moesten sluiten. FPC2Landen bijvoorbeeld, een dochter-instelling van de Kijvelanden, moest dicht.

Niet dat er minder criminelen zijn met psychische stoornissen, verre van. Maar ze komen minder in de tbs terecht, omdat ze liever naar de gevangenis gaan. "Heel veel verdachten weigeren mee te werken aan het gedragskundig onderzoek", zegt Corine de Ruiter, hoogleraar forensische psychologie (Universiteit Maastricht). "Zelfs advocaten raden hun cliënten dit aan. Het resultaat is dat zieke mensen in de cel belanden. Het is absoluut de omgekeerde wereld."

De verdachten hebben goede redenen om een tbs-maatregel te willen vermijden. Op een bepaald moment liep de gemiddelde behandelduur op tot tien jaar. De voorbije twee jaar gaat dat gestaag weer omlaag, maar met gemiddeld 8 à 9 jaar blijft het "absurd hoog", vindt de Ruiter. "Dat komt alleen maar doordat iedereen bang is."

Die angst gaat terug tot 2004-'06, toen het land opgeschrikt werd door enkele ernstige incidenten, met de Kijvelanden in het oog van de storm. Een van hun patiënten nam tijdens een verlof de benen en pleegde in amper 24 uur tijd drie nieuwe delicten, waaronder een verkrachting. Het land schoot in een kramp, de politiek kwam onder druk te staan en een speciale commissie moest zich over het hele systeem buigen.

In die periode situeert zich ook het boek Ervaring niet vereist (2013) van Leonie Holtes, een jonge psychologe die toen in de Kijvelanden werkte. Amper drie maanden na haar stage kreeg ze de functie van afdelingspsycholoog toegewezen. In het boek spreekt Holtes van een schijnwereld waarin jong en onervaren personeel belangrijke beslissingen moet nemen over gestoorde criminelen. Ze beschrijft hoe diagnoses vanuit de losse pols worden gesteld en hoe een nijpend gebrek aan personeel en aan ervaring op de vloer de deskundigheid aantast.

Het boek werd uiteindelijk postuum gepubliceerd. Holtes zelf maakte in 2011 een einde aan haar leven na verscheidene psychoses. De directie van de Kijvelanden benadrukt dat het boek een "persoonlijke beleving is van tien jaar geleden" en dat het tbs-systeem sindsdien belangrijke veranderingen heeft ondergaan.

Zelf koken in de tbs-kliniek. Ondanks de vele forensische centra in Nederland verkiezen veel geesteszieke criminelen de gevangenis. Beeld Eric de Mildt

Besparingen

Die veranderingen zijn voornamelijk het gevolg van de zogenaamde 'Commissie-Visser' in 2006. Die gaf het hele tbs-systeem een nieuw elan, ten goede maar dus ook ten slechte. Zo zijn specialisten het erover eens dat het er sindsdien allemaal veel professioneler aan toe gaat: de tbs-klinieken werken beter samen, de diagnostiek is geüniformiseerd en er is nu een landelijke databank waarin alle risicotaxaties van patiënten worden verzameld. Anderzijds gaat het ook logger en trager.

Verloven moeten bijvoorbeeld allemaal langs het ministerie van Justitie passeren. Had 53 procent van de patiënten in 1996 binnen de drie jaar een verloftraject, dan was dat in 2008 nog amper 44 procent. "Het mag sneller", geeft directeur Behandeling en Bedrijfsvoering van de Kijvelanden Bas van der Hoorn toe. "Als je iedereen opsluit, heb je geen recidive, maar dat kan natuurlijk niet de bedoeling zijn. Maar als je naar de harde cijfers kijkt, dan heeft de commissie wel gewerkt."

Tussen 2000 en 2010 pleegde tot 27 procent van de tbs'ers binnen de twee jaar opnieuw een delict. Bij amper 8 procent ging het om ernstige recidive. Een groot succes in vergelijking met het herval na een gevangenisstraf: daar pleegt 70 procent van de ex-gedetineerden opnieuw een feit.

Op de 70.000 keren dat de Nederlandse overheid vorig jaar verlof toestond, ging het slechts in 39 gevallen fout. Meestal ging het om tbs'ers die te laat terugkeerden naar de inrichting. Peanuts dus, maar toch haalde bijna elke laatkomer de krant, verontwaardiging en represailles incluis.

"Het draagvlak voor een tbs-maatregel is enorm afgenomen", zegt experte Marion van Binsbergen, die eerder onder meer voor het ministerie van Justitie werkte. "En je hebt dat draagvlak nodig, want anders dreigt het een soort interneringsmaatregel te worden." Komt daar nog bij dat ook Nederland sinds een paar jaar in volle besparingsmodus zit. Het moet sneller, efficiënter, met minder. Aan elke diagnose is een vergoeding gekoppeld, wat betekent dat alles tot in den treure verantwoord en bepleit moet worden. De administratieve last neemt toe, terwijl de budgetten dalen. En kon er, zoals een resem tbs-experts zegt, wel 'wat vet van de soep', dan begint het nu stilaan krap te worden.

Geromantiseerd

Vroeger stonden er twee sociotherapeuten op de afdeling Robijn met 16 patiënten, terwijl Jan-Willem het vandaag grotendeels alleen moet klaarspelen. Zelf benadrukt hij dat dit "net handiger is", maar de Commissie van Toezicht, het orgaan dat de klachten van patiënten behandelt, denkt daar enigszins anders over. In haar jaarverslagen staat te lezen hoe een structureel personeelstekort, bezuinigingen en onvoldoende transparantie de kliniek parten speelt.

De Kijvelanden zelf benadrukt dat de Commissie de ongenoegens van patiënten filtert, maar dat de kritiek daarom nog niet met de waarheid strookt. Het verwijst naar het ministerie van Justitie, waar de tbs-kliniek inderdaad hoog scoort.

"Is het gras echt groener aan de overkant?" Die titel prijkt zowel boven een artikel van de Nederlandse juriste Merijne Groeneweg als een van de Belgische professor forensische psychiatrie Kris Goethals (Universiteit Antwerpen) over tbs en internering. Zeker nu Nederlanders mee het Forensisch Psychiatrisch Centrum in Gent besturen, vragen specialisten zich af in welke mate dit een meerwaarde is. Is die beate bewondering van België voor het Nederlandse systeem wel zo terecht?

Goethals is duidelijk: "Ik vind de Nederlandse tbs nog steeds een prachtig en humaan systeem, maar het heeft ook duidelijke zwaktes. Bovendien heb ik de voorbije jaren de sector zien verarmen en achteruitgaan."

Groeneweg beaamt: "Ik heb toch het idee dat het Nederlandse systeem heel erg geromantiseerd wordt. Akkoord, jullie psychiatrische expertises zijn kwalitatief vaak minder goed door de beperkte middelen, maar er zijn toch ook voordelen aan het interneringssysteem. Een tbs'er moet een heel oerwoud aan regels overleven vooraleer er een beslissing wordt genomen. Terwijl jullie rechtscolleges heel daadkrachtig kunnen zijn. Die idealisering van Nederland is niet helemaal terecht."

*Joost is een schuilnaam.

Dit artikel kwam tot stand met de steun van de Vlaamse overheid, in het kader van de Vlaams-Nederlandse journalistenbeurs.

MORGEN DEEL 3

De Nederlanders zijn vast van plan in Vlaanderen een eigen netwerk uit te bouwen. Komt dat onze geïnterneerden wel ten goede?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden