Woensdag 02/12/2020

Liever de diepvries dan het graf

Het lichaam van een Brits meisje mag na een rechtszaak dan toch worden ingevroren, terwijl in Texas een hypermodern gebouw verrijst waar mensen zich na hun dood kunnen laten invriezen om later te ontdooien en verder te leven. De cryotechniek lijkt de sciencefiction voorbij.

Ze overleed, op veertienjarige leeftijd, aan kanker. Maar ze hield hoop en had vertrouwen in de wetenschap. Zo legde het meisje in een brief uit waarom ze na haar dood ingevroren zou willen worden. "Ik wil niet sterven, maar ik weet dat ik dat wel zal doen. Ik denk dat cryopreservatie mij de mogelijkheid zal geven om ooit te worden genezen, ook al gebeurt dat misschien pas na honderden jaren."

Haar lichaam zal nu voor onbepaalde tijd worden bewaard. Kostenplaatje? Meer dan 40.000 euro. Toch was het lang niet zeker dat haar laatste wens in vervulling zou gaan, want haar vader lag dwars. De ouders waren al enige tijd gescheiden en de vader, met wie ze al jaren nauwelijks nog contact had, tekende protest aan.

Haar lichaam zal nu worden overgebracht naar de VS. Daar verrijst nu ook de Timeship: een futuristisch gebouw in Texas dat met moderne technologie onsterfelijkheid najaagt. Wie niet genoeg heeft gehad aan dit leven, laat zich er invriezen om - hopelijk - in een volgende te ontwaken. Onmogelijke droom of haalbare toekomst?

Timeship

Prometheus. Aristoteles. De Gulden Snede. O, en vergeet niet de vier elementen: water, aarde, lucht en vuur. Verwijzingen naar filosofen, religie en universele menselijke waarden komen in veelvoud voor in het Meesterplan van architect Stephen Valentine voor zijn Timeship-project. De symboliek past bij de ambitieuze missie: het is een blauwdruk voor een hypermodern gebouw waar menselijke veroudering en uiteindelijk ook de dood moeten worden overwonnen.

Als Timeship eenmaal staat, kunnen duizenden mensen zich er na hun dood laten invriezen. Het idee: tegen de tijd dat biotechnologie het mogelijk maakt om een oud lichaam te verjongen, ontdooien toekomstige wetenschappers je voor een tweede leven.

Een neerstrijkplaats voor zijn Timeship heeft Valentine al gekozen. Om de veiligheid te waarborgen van de toekomstige tijdreizigers, zoals de architect de in te vriezen patiënten omschrijft, moet het gebouw op een plek komen te staan waar het honderden jaren overeind kan blijven. Een stuk land vlak bij het plaatsje Comfort in het weidse Texas voldoet aan de eisen: rustig, goed bereikbaar en vrij van aardbevingsgevaar. Voor de zekerheid zal het gebouw absurd robuust worden. Net als een kerncentrale moet het complex bestand zijn tegen terreuraanvallen, de stijgende zeespiegel en plotselinge energietekorten.

Timeship is de nieuwste poging om een ruim vijftig jaar oude droom te verwezenlijken: mensen invriezen en op een gunstiger tijdstip ontdooien. Dit idee, cryonisme, wint al decennia langzaamaan terrein. In 1967 was James Bedford de eerste mens die zich direct na zijn klinische dood liet invriezen. Nu staat de teller op ruim tweehonderd bevroren mensen wereldwijd, met nog zeker duizend 'cryonauten' op de wachtlijst. Zodra een arts ze dood verklaart, gaan ze de vriezer in. Timeship wil daar nog duizenden mensen aan toevoegen. Daarnaast moet het project dienen als eerste opslagbank voor bevroren donororganen.

Het zijn grote beloften. Sceptici scharen cryonisme dan ook onder sciencefiction in plaats van wetenschap. Een fantasie die alleen leuk is voor films en boeken, maar een belachelijke manier om je laatste centen te besteden.

Waarom mensen ervoor kiezen? De redenen lopen uiteen. Max More, de directeur van cryobedrijf Alcor, die zelf ook heeft getekend voor de procedure, vindt dat het leven gewoonweg te weinig tijd biedt: "Ik kan een lange lijst maken van alle dingen die ik zou willen doen en zien, waar ik in geen honderd jaar aan toekom."

Een van zijn cliënten, Elaine Walker, ziet dat anders. "Ik ben niet bang dat ik mijn levensdoelen niet haal. Ongetwijfeld zal de toekomst waarin ik ontwaak zo anders zijn, dat ik tegen die tijd weer nieuwe levensdoelen stel. Ik ben vooral nieuwsgierig naar de toekomst van het menselijk ras. Nieuwsgierigheid is de belangrijkste drijfveer van de mens en onze spirituele roeping. Ik wil ons oneindig zien overleven."

Of cryonisme een peperdure grap is - de kosten bedragen omgerekend zo'n 189.000 euro - of een goede investering, hangt vooral af van hoe het menselijk lichaam het invriesproces doorkomt. Ook Timeship-geldschieters Saul Kent en Bill Faloon waren daarover aanvankelijk sceptisch: verhalen over kapotgevroren lichamen brachten de twee miljonairs ertoe het project tijdelijk in de spreekwoordelijke ijskast te zetten.

Tot voor kort. De laatste jaren stuitten cryo-onderzoekers op een paar stevige doorbraken die het mogelijk moeten maken om complete mensen zonder schade te bevriezen.

Zo lukte het in 2006 om de nier van een konijn volledig te bevriezen, te ontdooien en daarna te transplanteren in een ander konijn. En jawel: de ontdooide nier functioneerde. Dat gaf de doorslag voor de financiers.

De doorbraak heet vitrificatie. In plaats van een lichaam gewoon in te vriezen, plastificeer je het als het ware tot een soort glasachtige substantie. Dat voorkomt de ijsvorming die bij normale bevriezing optreedt, en die complete organen stukscheurt omdat in dat geval water uitzet tot kristallen. Bij vitrificatie pompen cryobiologen zo veel mogelijk vocht uit het lichaam en vervangen dat door een cocktail aan antivriesstoffen, die bij afkoeling stroperig wordt en uiteindelijk opstijft. Zonder dat er cellen of organen scheuren dus. Ontdooien gaat andersom: je spoelt de antivriescocktail weg en pompt er weer bloed in.

"Vitrificatie is inderdaad een belangrijke innovatie", bevestigt voortplantingshoogleraar Sjoerd Repping van de Universiteit van Amsterdam. "Met die techniek is het sinds een paar jaar eindelijk mogelijk om ook eicellen in te vriezen. Daarom hadden we ook ineens die discussie over de vraag of jonge, gezonde vrouwen hun eicellen alvast zouden moeten invriezen voor later."

Een eicel vitrificeren is één ding. Een compleet lichaam is toch echt andere koek, meent Repping. De vraag is of de antivriesstoffen wel netjes worden verdeeld over het lichaam. "Zodra je grotere zaken zoals organen of hele lichamen wilt invriezen, kun je nooit dezelfde kwaliteit verwachten. Voor spermacellen, stamcellen en bloed, die we immers al jaren invriezen, maakt dat weinig uit. Als 60 procent het niet redt, kun je de rest gewoon nog gebruiken. Maar van een orgaan of lichaam wil je niet 60 procent missen."

Dat probleem drukt ook op het succes van de eerdergenoemde konijnennier. Hoewel het niertje na ontdooien een ander konijn in leven hield, kwam het niet vlekkeloos de vitrificatie door. Zo vielen er toch scheurtjes in de nier te bekennen en leidde het orgaan tot ongewenste schommelingen in belangrijke bloedwaarden.

Bij konijnen blijft het bij scheurtjes, bij mensen is het misschien beter van barsten te spreken. Onthullend zijn de openbare vitrificatierapportages van het cryobedrijf Alcor, waar 148 mensen zijn ingevroren. Met speciale geluidsapparatuur 'luisteren' technici of een lichaam barst tijdens het afkoelen. In het lichaam van één patiënt hoorden ze vorig jaar liefst 45 barsten ontstaan. Hoewel Alcor hier geen geheim van maakt, vindt Repping dat het bedrijf toch vooral met de successen pronkt. "Misleidend is dat."

Alcor-directeur Max More erkent dat ze niet kunnen uitsluiten dat er tijdens vitrificatie schade optreedt. "We garanderen niets, en dat weten onze cliënten ook", zegt hij. "We bieden slechts een kans - de enige kans - om te overleven tot in de verre toekomst.'

Ontwaken als tabula rasa

Maar het kan altijd beter, zegt More, en dus is het belangrijk om de vitrificatietechnieken te perfectioneren. En dus wordt gespeeld met de invriessnelheid en de antivriescocktail om betere resultaten te krijgen. Begin dit jaar is een nieuwe doorbraak bereikt: het is gelukt om een stel konijnenhersenen te vitrificeren, dit keer zónder enig scheurtje.

Een nadeel was dat ook glutaraldehyde gebruikt werd, dat zeer giftig is. Daardoor overleefde geen enkele hersencel de kunstgreep. "Als het niet lukt om hersenen zonder schade in te vriezen, heeft het hele verhaal geen zin natuurlijk", zegt verouderingsbioloog Jan Hoeijmakers van het Erasmus MC in Rotterdam. "Je identiteit, je persoonlijkheid, je herinneringen; die zijn allemaal afhankelijk van het brein. Als die niet worden bewaard, ontwaak je als iemand zonder persoonlijkheid en weet je niets van je vorige leven. Wat heb je daar nu aan?"

En toch. In principe moet het mogelijk zijn om met het brein herinneringen in te vriezen, claimen de onderzoekers van Alcor. Ze vitrificeerden wormen, die na twee weken verblijf in de ijskast gewoon vrolijk verder krioelden. Een voedselvindtruc waarop ze waren getraind, waren ze niet vergeten. Maar ook hier geldt: dit waren wormpjes, van niet langer dan één millimeter, dus wat zegt het over mensen?

Bij Timeship en Alcor maken ze zich niet al te veel zorgen over mogelijke invriesschade. Ook hun cliënten, de cryonauten, zijn tamelijk optimistisch: zolang de toekomst waarin ze straks ontdooien geavanceerd genoeg is, verwachten ze dat hypermoderne medische technieken alle lijfelijke mankementen probleemloos zullen oplappen. Zieke lever? Groeit wel weer aan na een stamcelinjectie. Kapotgevroren oog? Daar komt dan een bionisch oog voor in de plaats. Contactgestoorde hersencellen? Nanorobotjes leggen wel weer nieuwe verbindingen aan.

Laatste restje leven

"Ik stuit altijd op ongeloof zodra ik over nanobots begin", zegt Max More. "Mijn antwoord is dan: bedenk dat in 1959 een ere-astronoom van de Britse Royal Society nog zei dat we nooit op de maan zouden landen. Tien jaar later was het gelukt. De wereld wemelt van innovaties waar we niet van hadden durven dromen. Wat wij voorstellen, breekt geen natuurwetten, dus wie weet wat de toekomst zal brengen?"

"Dat het allemaal theoretisch onhaalbaar is, zul je mij inderdaad nooit horen beweren", zegt verouderingshoogleraar Andrea Maier van de VU Amsterdam en Universiteit van Melbourne. "Maar de uitdaging lijkt mij wel erg groot. Die cryobedrijven vriezen immers dode mensen in. En wat dood is, wek je niet meer tot leven."

More is het daar slechts ten dele mee eens. Zijn cliënten zijn hooguit juridisch gezien doodverklaard: het hart klopt niet meer. Vanaf dat moment krijgen de organen steeds minder zuurstof, maar als je het lichaam op tijd koelt en vitrificeert, bevries je als het ware het laatste restje leven dat er nog in zit.

Dat laatste restje is misschien te weinig, zegt Maier. "Sterven is een langzaam proces. Eigenlijk zie je een opeenstapeling van organen die falen, vaak nog vóórdat het hart stopt. Je gaat met veel meer schade de vriezer in dan alleen een stilstaand hart. Ik vraag me af of je dat zomaar kunt herstellen, los ervan of je dat zou willen."

Ook verouderingsbioloog Hoeijmakers is sceptisch over biotechfoefjes om alle orgaan- en ouderdomsschade te repareren. "Een lever aanvullen met nieuwe cellen gaat nog wel, maar voor complexere organen werkt dat niet. Tien jaar geleden dachten we nog dat je stamcellen kon programmeren om een nieuw hart te kweken. Daar hadden we te hoge verwachtingen van, weten we nu."

Hoeijmakers vreest dat de aansturing van menselijke cellen, na miljoenen jaren evolutie, te ingewikkeld is om naar onze hand te zetten. "Misschien komen we er nooit helemaal achter."

Zelfs als verjonging van heel het lichaam mogelijk zou zijn, blijft het praktisch een heel gedoe om eerst de oude onderdelen te verwijderen, vindt Hoeijmakers. "Dat versleten bindweefsel tussen de gewrichten zit er nog, maar je wilt niet de rest van je eeuwige leven daarmee rondlopen."

En: wie betaalt straks de rekening van deze medische herstelfase? Alcor zet weliswaar tienduizenden dollars weg per patiënt, maar of dat in de toekomst voldoende is om alle kosten te dekken, weet niemand.

"Het lijkt me sterk dat mensen in de toekomst graag geld neertellen voor het ontdooien van bejaarde, zieke mensen die waarschijnlijk niet eens meer bij hun volle verstand zijn", stelt Hoeijmakers. "Als je dan toch nieuwe mensen in de maatschappij wilt introduceren, is het veel goedkoper en leuker om dat op de ouderwetse manier te doen. Dat zullen ze over tweehonderd jaar ook vinden."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234