Woensdag 27/01/2021

Liefdeslessen van de kapelaan

Twaalfde eeuw. Ovidius, de Romeinse dichter van de liefde, is immens populair. In de langue d'oc bezingen troubadours de liefde voor onbereikbare edelvrouwen. In Noord-Frankrijk ontstaat de amoureuze ridderroman. In die sfeer schrijft ene Andreas Capellanus Liefde, volgens vertaler-dichter Piet Gerbrandy 'een ongrijpbaar boek'.

Hartstochtelijke liefde voor God is goed, hartstochtelijke liefde voor mensen is verderfelijk: ziedaar in het heel kort de officiële, theoretische middeleeuwse opvatting over liefde. Dat de theorie en de praktijk van het leven niet zelden botsten, tot in de hoogste kerkelijke kringen, mag duidelijk zijn. En dan verschijnt daar, vermoedelijk eind twaalfde eeuw, een down-to-earth Latijns traktaat over aardse liefde en erotiek. De onbekende auteur is blijkbaar een geestelijke die beweert dat ene Walter hem om liefdesraad verzocht heeft.

Het grootste deel van Liefde gaat in op dat verzoek en lijkt een praktisch handboek van de geldende liefdesnormen. In een reeks dialogen spreken gefingeerde mannen en vrouwen uit diverse klassen over facetten van het spel van de hoofse liefde: hoe doe je als burgerman een adellijke vrouw binnen? Moet de voorkeur gaan naar een jonge of oudere minnaar? Wat met jaloezie? Kunnen blinden verliefd worden?

Of neem deze casus: een vrouw heeft twee aanbidders en bedacht een oplossing voor haar probleem. De ene man krijgt haar onderste helft, nummer twee het bovendeel. Vraag: wie heeft het beste part? Waarop een dispuut volgt over de kwestie, met argumenten heen en weer.

Enkele bladzijden eerder gaat het over de erotische kwaliteiten van geestelijken, naar verluidt de ideale minnaars. Aan het slot van het boek slaat de toon om en krijgen we een lange tirade tegen de liefde en tegen de vrouw met al haar kwalijke eigenschappen. We zijn tenslotte in de vrouwonvriendelijke middeleeuwen.

Wat is dit voor een boek? Is het een beschrijving van de listen en de lagen van de liefde en van haar retoriek, met als doel juist niet in haar duivelse valstrikken te trappen? Een antihandleiding onder het motto: ken je vijand? Zo werd het werk inderdaad gelezen en auteur Andreas geeft daar zelf ook aanleiding toe: "Wie in de leer van de liefde geschoold is, zal behoedzamer voortgaan op het liefdespad." Is het daarom dat aan het slot de liefde carrément en geheel politiek correct wordt veroordeeld, om (citaat) "je dagen niet te vergooien aan liefdesgenot"? Dat zou een rustgevende interpretatie zijn: ze past perfect in de middeleeuwse afwijzing van aardse lust en liefde.

Subversief

Maar waarom verkettert een Parijse bisschop in 1277 De amore dan als een subversieve tekst? En waarom barst de Franse vertaler in 1290 naar eigen zeggen in lachen uit tijdens zijn vertaalwerk? Omdat volgens Piet Gerbrandy, in zijn bijzonder lezenswaardige en erudiete inleiding, kapelaan Andreas een speels en verwarrend veelstemmig boek heeft geschreven, dat je op verschillende niveaus kunt lezen. Nonnen als ontembaar hitsig voorstellen, en daar als autoriteit opper-ironicus Ovidius voor aanhalen, zoals Andreas doet: dat kan niet anders dan grappig bedoeld zijn.

Op die speelsheid wijzen ook de vele interne tegenspraken. Het is deze auteur niet menens, ook niet in zijn misogyne hoofdstuk. Dat is zo vreselijk over the top dat het lachwekkend wordt: "Er is geen vrouw die zich niet veelvuldig aan dronkenschap bezondigt." Als je die speelsheid aanvaardt, lees je ook de casus van hierboven over het onder- en bovenlichaam anders.

Gerbrandy's stelling is intrigerend. Als ze klopt, dan vormen De amore en z'n lotgevallen een ferme waarschuwing aan het adres van historici, classici en aanverwanten: veelstemmigheid en meerduidigheid zijn ook antieke en middeleeuwse auteurs niet vreemd. Piet Gerbrandy: "Is dat geen kenmerk van grote literatuur?"

Andreas Capellanus, Liefde of de retorica van de verleiding, Historische Uitgeverij, 296 p., 35 euro. Vertaald, ingeleid en van aantekeningen voorzien door Piet Gerbrandy.

---

Vijf klassiekers over de liefde

Plato's Symposium is een heerlijke lofzang op de liefde. Sprekers op het feest zijn onder meer Socrates en komedieschrijver Aristofanes (Feest enz., vert. Gerard Koolschijn, Athenaeum-Polak & Van Gennep, versch. herdr.).

De jonggestorven Catullus, geboren in de stad van Romeo en Julia, is Romes grootste liefdesdichter. Hij noemt zijn geliefden Lesbia en Juventius (Verzen, vert. Paul Claes, Athenaeum-Polak & Van Gennep, 1995). Van zijn grote Griekse voorgangster Sappho is jammer genoeg maar weinig bewaard (vert. Paul Claes, samen met andere liefdesdichters, in: De gouden lier, Athenaeum-Polak & Van Gennep, 2005)

De Ars amatoria van Ovidius is een parodistisch leerdicht over de versierkunst. Ovidius schreef ook Remedia amoris, methodes om van de liefde af te raken (Lessen in liefde, vert. Marietje d'Hane-Scheltema, Athenaeum-Polak & Van Gennep, 2005). Amores zijn z'n liefdesdichten voor femme fatale Corinna (vert. John Nagelkerken, Ambo, 1995). Alles bij Ovidius ademt ironie.

In de 1ste en 2de eeuw bloeide in de oudheid de soapachtige liefdes- en avonturenroman. De bekendste vertegenwoordiger van de eerste soort is Longus' Dafnis en Chloë (vert. Marjon van Es, Ambo, 2001).

Dé middeleeuwse romance is die tussen Abélard en Héloïse, een tragisch 'het kwam van één kant'-verhaal (Abélard, De briefwisseling met Héloïse, vert. Chris Tazelaar, Ambo, 1998).

---

Vijf bezwaren tegen de liefde

Aan het slot van De amore gaat Andreas Capellanus zogezegd (?) tekeer tegen de liefde.

'Wie wijs is verliest door liefde zijn greep op de wijsheid'

'Liefde is er de oorzaak van dat vrienden van elkaar vervreemd raken, dat er dodelijke vijandschappen tussen mensen ontstaan'

'Wie verliefd is heeft geen aandacht meer voor de wereldse belangen van zichzelf of van vrienden'

'Wie verliefd is, ligt verstrikt in een ernstige vorm van slavernij en is bang voor alles wat zijn liefde zou kunnen schaden'

'Door liefde en het werk van Venus raakt het menselijk lichaam verzwakt, zodat mannen op het slagveld minder krachtig zijn'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234