Zaterdag 23/01/2021

Liberalisme in bankroete tijden

Paul Goossens over de reacties van Verhofstadt en De Gucht op de economische crisis.

Paul Goossens is Europajournalist en voormalig hoofdredacteur

van deze krant.

Vorige week deden Open Vld'ers Guy Verhofstadt en Karel De Gucht een poging om in twee aparte essays de schade van de kredietcrisis voor het liberalisme in te schatten. Paul Goossens weegt de 'advocatentruc' van De Gucht en het koudeoorlogsjargon van Verhofstadt.

'Niet alleen in de internationale machtsverhoudingen, ook ideologisch zitten we op een breek- of keerpunt." Woorden van Caroline Gennez, Frank Vandenbroucke of Oscar Lafontaine, die aanvoelt en argumenteert dat er andere politieke tijden op komst zijn? Vergeet het, pure Guy Verhofstadt. Ook op de heuvels van Toscane hebben ze het door dat een tijdperk wordt afgesloten en dat de liberale gedachte en actie zeer gehavend uit het historische jaar 2008 dreigen te komen. Met nogal wat verkiezingen in zicht een goede reden om in de voetsporen van Mozes de berg af te dalen en het volk de ware leer te onderwijzen. Een essay dus voor de prestigieuze Bertelsmann Stiftung, goed voor twee pagina's in deze krant. Toeval of niet, maar als Verhofstadt achter de tikmachine kruipt, wordt ook in Berlare de pen gescherpt. Ondanks alle Fortis- en Congoperikelen vond Karel De Gucht nog de tijd om zijn licht over 'Liberalisme in tijden van cholera' te laten schijnen. De betere titel, twee pagina's in De Standaard en een redelijk onverzettelijke conclusie. Volgens De Gucht blijven de liberale economische recepten onverkort overeind.

Verhofstadt en De Gucht behoren tot dezelfde generatie, zwaaien met dezelfde blauwe vlag en zullen de politiek en de grote controverses nooit los kunnen laten. Ondanks zoveel gedeeld verleden en ambities zitten er opmerkelijke verschillen in hun benadering. De minister van Buitenlandse Zaken rept met geen woord over Europa en evenmin komt de geopolitieke neerslag van deze crisis aan bod. Dat de VS meer dan ooit een grootmacht op hun retour zijn, lees je bij De Gucht niet. Aangezien Europa niet één keer genoemd wordt, is er ook geen spatje kritiek op de Europese aanpak. Op de Belgische evenmin trouwens, maar dat is minder verwonderlijk. Als het niet over Congo of de begroting gaat, behoort regeringsloyauteit tot de erecode van elke Open Vld-minister. De Gucht voert het debat in ijle ideologische, haast filosofische sferen. Alsof het liberalisme zuivere theorie is en alleen op zijn abstracte concepten en nobele intenties beoordeeld mag worden. Als je niet beter wist, zou je nog geloven dat Ronald Reagan, Margaret Thatcher en Milton Friedman op een andere planeet dereguleerden en nooit door jonge Vlaamse liberalen werden gekoesterd en omarmd. Zeker, De Gucht is liberaal en Reagan & co. waren neoliberaal. Dat maakt een immens verschil. Op zijn minst drie letters, maar het verwondert dat De Gucht het niet nodig vindt om de romance tussen neo- en andere liberalen op te helderen.

Ook Verhofstadt, die er nochtans alles over weet, want ooit een bevlogen doctrinair, heeft daar niet de minste behoefte aan. In zijn essay zet hij deze crisis onmiddellijk op de internationale politieke scène neer. Dit luidt het einde van de unipolaire wereld en de Amerikaanse hegemonie in, tegelijkertijd kondigt zich 'a new age of empires' aan. Ook voor Europa, zij het met de nodige flou artistique, introduceert Verhofstadt het begrip imperium. Nochtans was de voormalige premier de bekendste promotor van de 'Verenigde Staten van Europa' en dat concept dekt een heel andere lading. Intrigerend en alleszins een primeur. Tot dusver durfde geen enkele (ex)-deelnemer aan de Europese Raad het imperium aan de nieuwe Europese architectuur te koppelen. Verhofstadt waagt het erop en dat is niet zonder risico's. In tegenstelling tot De Gucht maakt Verhofstadt wel kritische kanttekeningen bij de crisisaanpak. Hij heeft het er moeilijk mee, want "nationalisme en collectivisering" - Verhofstadt beheerst nog steeds het jargon uit de Koude Oorlog - "of een combinatie van beide voeren de boventoon". Ook de Europese Commissie van José Manuel Barroso krijgt een beenveeg. "Waarom", zo vraagt Verhofstadt, "bleef het zo oorverdovend stil in de Berlaymont?"

Hoe interessant de verschillende benadering van Verhofstadt en De Gucht ook is, nog interessanter zijn de gelijkenissen. Beiden waarschuwen ze ervoor dat de remedie "al snel erger dreigt te worden dan de kwaal die ze meent te bestrijden". Wie het slecht met de heren meent, kan dat als een gênante onderschatting van de huidige ravage en misschien zelfs als een acute aanval van ideologische blindheid interpreteren. Zoals de liberale familie in 1989 haar graantje uit de implosie van het communisme, annex collectivisme, meepikte, zo heeft ze nu een vanzelfsprekend belang bij dedramatisering, bij momenten lijkt het zelfs banalisering van de crisis. "Crisissen", zo doceert De Gucht, "maken onlosmakelijk deel uit van het kapitalistisch systeem." Hopelijk kunnen de beproefde Fortisaandeelhouders troost uit deze stichtende gedachte putten, maar het is wel een advocatentruc, want irritant misleidend. Dit is niet zomaar een crisis, zelfs geen uitzonderlijke crisis, dit is een uit de kluiten gewassen megacrash, zeer vergelijkbaar met de al even dramatische ontsporing in de jaren dertig. Zelfs multimiljardair, beroepsspeculant en ervaringsdeskundige George Soros heeft het over een "meltdown" en een systeemcrisis. Zoals in de jaren dertig zijn er dus paardenmiddelen nodig, een 'New New Deal"', zo niet riskeer je een politieke meltdown.

Keynesianisme

Zo hebben Verhofstadt en De Gucht het niet echt begrepen. Voor hen volstaat dat er zo vlug mogelijk strikte regels voor de globale financiële markten komen. Daar en daar alleen ligt de oorzaak van het kwaad. Meer moet en mag het voor het duo Verhofstadt-De Gucht niet zijn. "Morfine en methadon", aldus Verhofstadt, "moeten mondjesmaat en in elk geval heel kortstondig worden toegediend." Terecht wijst het tweetal op het gevaar van protectionisme en neonationalisme, maar daar blijft het niet bij. De liberale evergreen tegen de nationalisaties wordt nog eens gedraaid en de voormalige premier zet nog eens een boom op over de weldaden van het begrotingsevenwicht. Hier is meer aan de hand dan alleen Yves Leterme jennen, daarom ook heeft Verhofstadt het expliciet over "deficit-spending". Voor de insiders is dat een signaal, dan reken je met de New Deal, zijn recepten en bedenkers af. Met John Maynard Keynes dus, de economische 'SOS Piet' uit de jaren dertig, maar wel superieur intelligent. Ook die vermeldt Verhofstadt niet. De Gucht doet dat wel, om in één moeite en met nog minder argumenten zowel het keynesianisme als de socialist Frank Vandenbroucke onderuit te halen. Liberalen zijn nu eenmaal allergisch voor Keynes. Het heeft niets met genen te maken, wel met de praatjes en de geschriften van Milton Friedman. Hij was de profeet van het monetarisme, de vader van het neoliberalisme en had het grootste misprijzen voor Keynes.

"Sinds 1989 is de uitbraak uit het kapitalistische universum geen optie meer, bijgevolg moet je het systeem beschaven en temmen. Opnieuw staat de legitimiteitskwestie van het kapitalisme op de agenda." Dat zei de even erudiete als lucide filosoof Jürgen Habermas twee weken terug in Die Zeit. Habermas, die oud genoeg is om niet langer naïef te zijn, voegde eraan toe dat deze crisis perspectieven biedt, ook voor Europa. "De parameters van het publieke debat veranderen, zo ook het spectrum van de haalbare hervormingen." Verhofstadt en De Gucht denken er ook zo over. Meer zelfs, ze vrezen het. Habermas hoopt dat het "neoliberale triomfalisme, dat de hele samenleving vergiftigde" nu van zijn troon wordt gestoten. Omwille van de sociale gelijkheid, maar ook omdat er in een "grondwettelijke staat publieke goederen zijn die buiten de markt horen te blijven". Verhofstadt ziet het enigszins anders. "Meer regulering op financieel vlak", zo luidt zijn stelling, "zal paradoxaal gepaard moeten gaan met meer liberalisering op het algemene economische beleid." Er uitgeteld bij liggen en toch eisen stellen, je moet maar durven.

Zoals de liberale familie in 1989 haar graantje uit de implosie van het communisme,

annex collectivisme, meepikte, zo heeft

ze nu een vanzelfsprekend belang bij

dedramatisering, bij momenten lijkt

het zelfs banalisering, van de crisis

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234