Zondag 05/12/2021

‘Leven zonder liefde is bijna moeilijker dan een oorlog beleven’

Met zijn debuutfilm No Man’s Land uit 2001 won de Bosnisch-Belgische regisseur Danis Tanovic (°1969) meteen de Oscar voor beste buitenlandse film. Voor Cirkus Columbia, zijn vierde langspeler, keerde hij terug naar zijn geboorteland. Voor een bitterzoet liefdesverhaal. En een nostalgische terugblik. ‘Als ik vandaag naar mijn land kijk, zie ik geen reden om daar erg vrolijk van te worden. Deze film gaat over de laatste momenten van echt geluk in mijn leven.’

Na twintig jaar keert Divko (Miki Manojlovic) voor de eerste keer terug uit zijn zelfgekozen ballingschap in Duitsland naar zijn geboortestadje in Bosnië-Herzegovina. In een dure auto en met een mooie trophy wife aan zijn arm. Het eerste wat Divko doet, is zijn echtgenote van weleer en zijn zoon, die nog steeds in zijn huis wonen, op straat zetten.

De exacte datum wordt niet vermeld, maar de film situeert zich in 1991, in die korte periode tussen de val van de Berlijnse Muur en de oorlog in ex-Joegoslavië. Een soort oase van hoop?

Tanovic: “Zo simpel is het niet. Indertijd leunde ex-Joegoslavië dichter aan bij het Westen dan zelfs nu het geval is voor al die landen waarin het uiteengevallen is. Met een Joegoslavisch paspoort konden we toen, zonder visum, zowel naar de VS als naar Rusland reizen. In de spreidstand tussen socialisme en kapitalisme was ex-Joegoslavië veeleer een geslaagd verhaal. Wij keken vol medelijden naar de armoede in de andere landen van het Oostblok. Joegoslavië was een totaal ander verhaal, onder meer omdat Tito in 1948 neen had gezegd tegen Stalin.”

Mogen we Cirkus Columbia een nostalgische film noemen?

“Natuurlijk. Als ik vandaag naar mijn land kijk - wat het was en wat het geworden is - zie ik geen reden om daar erg vrolijk van te worden. Deze film gaat over de laatste momenten van echt geluk in mijn leven. Begrijp me niet verkeerd: ik ben nu ook heel gelukkig. Ik heb een gezin en een carrière. Maar de hemel was nooit zo blauw als in die dagen. De naïviteit van toen is verdwenen.”

In de film is er ook geen sprake van religieuze spanningen.

“De oorlog in ex-Joegoslavië was geen godsdienstoorlog. Toen de oorlog losbarstte, wist ik zelf niet eens wie welke geloofsovertuiging had. Joods of Grieks-orthodox, katholiek of moslim. Alles door elkaar. En voor veel mensen is dat vandaag nog steeds het geval. Aan de namen kan je het ook niet merken. Een naam als Danis heeft geen godsdienst. Het is bij wijze van spreken makkelijker om in België te weten wie Vlaming en wie Waal is.”

Uw scenario is een adaptatie van een gelijknamige novelle van de schrijver Ivica Djikic.

“Maar de film is totaal anders. Het boekje beschrijft het leven gedurende twaalf jaar in een stadje in Bosnië-Herzegovina, terwijl ik in de film alleen het gegeven heb overgehouden van Divko, de man die na twintig jaar terugkeert naar zijn geboorteplek. En ook nog het gegeven van de zwarte kat. De rest heb ik weggelaten. Ik wilde ook een andere titel, maar omdat ik niets beter vond, is het uiteindelijk Cirkus Columbia gebleven. Maar het had evengoed iets kunnen zijn als ‘Il était une fois une histoire d’amour au Balkan’.”

Waarom zegt Divko tegen zijn vriend dat hij met een Amerikaanse wagen rijdt, terwijl iedereen toch ziet dat het een Mercedes is?

“Omdat het een Amerikaans model is. Kenners merken dat meteen, bijvoorbeeld aan de richtingwijzers. Dat soort Mercedes reed toen normaal niet rond in Europa. Voor Divko is dit een extra manier om te tonen dat hij het helemaal gemaakt heeft. En het verwijst natuurlijk ook naar de Amerikaanse droom, zoals die toen nog bestond. Nu niet meer. Deze film heeft het over zaken die wellicht minder begrijpelijk zijn voor de huidige generatie jongeren, want de wereld is ondertussen heel erg veranderd.”

Is Cirkus Columbia een optimistische film?

“Dat hangt er vanaf. Er is een definitie die beweert dat een pessimist iemand is die zegt: ‘Het kan niet erger worden’ en een optimist zegt dan: ‘O ja, het kan wel’. In die context ben ik dus een optimist. Maar er zijn inderdaad veel mensen die Cirkus Columbia een optimistische film vinden. Des te beter. Waar het voor mij allemaal om draait, is dat leven zonder liefde het allerergste is. Ik heb zelf een oorlog meegemaakt en ik kan zeggen dat leven zonder liefde bijna moeilijker is dan een oorlog beleven. Leven in vredestijd, maar zonder liefde is toch ook verschrikkelijk. Voor mij is Cirkus Columbia daarom vooral een film over het terugvinden van een grote liefde. Ik was zelf helemaal opgelaten toen ik die eindscène schreef. Het is het einde van een tijdperk en het begin van iets nieuws. Iets dat weliswaar ook donker zal zijn, maar voor de personages is die dag misschien wel de mooiste van hun leven.”

Bij zijn terugkeer gedraagt Divko zich als een echte macho.

“Bij jullie heeft dat een zeer negatieve connotatie, maar bij ons ligt dat anders. Daar betekent macho gewoon mannelijk. Wat is er verkeerd aan om zich als een man te gedragen?”

Wij gebruiken macho zo’n beetje als synoniem voor te mannelijk.

“Ik kan begrijpen dat sommigen het gedrag van Divko afkeuren, maar voor mij heeft hij het recht aan zijn kant. Stel je voor: je bent twintig jaar weggeweest uit je land. Je keert terug naar het huis van je ouders en de vrouw, die twintig jaar geleden niet mee wou gaan, woont daar nog steeds. Dat huis is nog steeds van jou, niet van haar. Ik zeg niet dat mijn hoofdpersonage de zaken op de beste manier aanpakt, maar hij heeft wel gelijk. Daarnaast hou ik ook wel van de manier waarop al die mannen in mijn land zich zo macho gedragen. Als men ze daar op straat ziet rondlopen, lijken het allemaal wel huurmoordenaars. Maar het zijn eigenlijk jonge katjes. Alleen mogen ze dat niet laten zien. Dat stoere uiterlijk is verplicht om te overleven. Mannen met een vriendelijke uitstraling hebben het er zeker niet makkelijk.”

In België zijn, althans in sommige geesten, de naweeën van de WO II nog steeds niet helemaal verdwenen. Hoeveel tijd zal er dan wel niet nodig zijn in ex-Joegoslavië om de oorlog te vergeten?

“Het is minder een kwestie van tijd dan van wil. Als de wil er is, kan er op vijf jaar tijd al heel veel gebeuren. Er is een zaak die men goed moet begrijpen: veel - ik zeg niet alle, maar veel - van die politici hanteren een nationalistisch discours omdat ze niet over andere zaken kunnen praten. Ze weten niet hoe ze de economie kunnen aanzwengelen of hoe ze het onderwijs kunnen verbeteren. Neen, het enige dat zij kunnen, is met de vinger wijzen en de schuld bij anderen leggen. Als het de Walen niet zijn, zijn het de Duitsers. Als die het niet zijn, dan is het de schuld van de Chinezen. En als die het niet zijn, dan is het de schuld van de moslims. Het is altijd de schuld van iemand anders dat wij zogenaamd in de stront zitten. Dat is de ideologie van ‘wij zijn beter dan de anderen en de anderen zijn smeerlappen’. Maar dat is toch je reinste onzin. Ik kan je garanderen dat een groot deel van die zogenaamde ‘nationalisten’ dat alleen maar zijn omdat ze macht willen. En niet omdat ze ons zo graag een beter leven willen geven en betere scholen aan onze kinderen. Toen ik indertijd in België aankwam, sprak ik alleen Engels. Toevallig kon ik aan het INSAS, een Franstalige filmschool, gaan studeren. En zo heb ik Frans geleerd. Maar indien ik toen bij een Vlaamse filmschool terecht was gekomen, dan zou ik nu met jou Vlaams zitten praten. En ik zou dat ook een verrijking hebben gevonden, want dat is precies de rijkdom van dit land.”

U woont inmiddels opnieuw in Sarajevo, waar uw Belgische vrouw met een montessorischool begonnen is.

“Ja, dat is een klein mirakel. En onze vijf kinderen - drie dochters en twee zonen - volgen daar les.”

Vijf kinderen. Vandaar de uitspraak dat u de enige Oscarwinnende regisseur bent, met meer kinderen dan films.

“En het zijn die kinderen die we willen leren dat het niet zo belangrijk is de namen te kennen van al die politieke leiders die in de wereldgeschiedenis verantwoordelijk zijn geweest voor de dood van miljoenen mensen, maar dat ze beter zouden weten wie Nikola Tesla was.”

Nikola wie?

“Voilà! Dat was de man die de wisselstroomgenerator heeft uitgevonden, waardoor een beter en langer elektriciteitsnet kon uitgebouwd worden. Voor mij is dat de man die de twintigste eeuw heeft uitgevonden. Dat zijn de figuren die de mensheid vooruit hebben geholpen. En dat zijn de zaken die we onze kinderen moeten leren.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234