Donderdag 13/08/2020

Leven in meer dan 140 tekens

Is elke tekst langer dan 140 tekens meteen een longread? Zo leek het stilaan wel. Dat besef werd een voornemen: in 2015 willen we weer écht lezen. En kijken en praten en bijleren. Met dank aan filosoof Johan Braeckman, vorige week in deze bijlage. Zelfs in een jaar mét wedde is dit het nastreven waard.

On Reading is de naam van het boekje. Het werd oorspronkelijk uitgegeven in 1971 en erin staan foto's van André Kertész. Veel is er niet te zien. Alleen maar mensen die Kertész tussen 1915 en 1970 vastlegde terwijl ze lazen. Een krant, een rekeningetje. Meestal een boek. In de inleiding: '...Kertész' images celebrate the absorptive power and pleasure of this solitary activity and will speak to readers everywhere.'

Van internet en smartphone was geen sprake toen de Hongaarse fotograaf leefde (1894-1985), maar dat hij een boek over zo'n eenvoudig gegeven maakte, is al opmerkelijk. Zou iemand vandaag alleen dát fotograferen? Mensen die in het park swipen of selfies maken. Die op kantoor altijd het Facebookvenstertje, weliswaar geminimaliseerd, open hebben.

Misschien dat Martin Parr het zou doen; op een heel bekend beeld van hem zie je een bosje smartphones die in het Louvre een foto maken van de Mona Lisa. Vraag is alleen of die mensen ook naar het schilderij gekeken hebben. En wat we allemaal gelezen hebben na alweer een dagje Twitter checken. Van Kertész' absorptive power is zo weinig sprake nog.

Jaloersmakend was dus het verhaal van filosoof Johan Braeckman vorige week in deze bijlage die uitgerekend Zeno heet. In 2014 nam hij een jaar verlof zonder wedde en ging lezen. "Voor het eerst sinds lang kon ik me het gedachtegoed van de auteurs weer echt eigen maken. Rustig, zonder haast, aan een ritme van een paar boeken per week."

Maar er was meer. Verderop vertelde Braeckman, nog altijd maar 49, wat later de titel van het verhaal zou worden. "Het besef dat we ijlings naar nergens hollen is blijkbaar vrij algemeen. Heel veel mensen zijn zo hard aan het werken dat ze nauwelijks nog tijd hebben voor wat echt waardevol en duurzaam is." Het is goed dat iemand het zo radicaal kon doen en daardoor tijd nam om na te denken en ons iets door te geven, maar het is niet realistisch te denken dat we allemaal samen een jaar verlof zonder wedde kunnen nemen. Of dat we überhaupt allemaal ooit een jaar kúnnen nemen.

Maar betekent dit dat wat Braeckman zegt zomaar moet worden weggezet als luxegemijmer, want de economie moet draaien en wij dus mee? Absoluut niet. Op 1 januari zette Belga een bericht uit over de resultaten van de Trendbarometer 2015. Daarin gaf 'de Belg' aan in 2015 minder tijd te spenderen aan de sociale media. Vooral dit zinnetje viel op: 'Weinig gebruikers van sociaalnetwerksites geven aan dat ze er echt gelukkig van worden. Minder dan een kwart van de Belgen beweert er een gelukkig gevoel aan over te houden.'

Natuurlijk kan het niet zonder en natuurlijk moet het niet zonder. Probeer de tijd niet terug te draaien, het gaat niet, verzet heeft geen zin en wat valt er niet allemaal te ontdekken. Alleen blijven sommige uitspraken en zinnen hangen en als dat gebeurt in januari wanneer we toch goede voornemens maken, dan krijg je dit.

Drie uur en zestien minuten

4 januari 2015 - Winter Sleep in Budaskoop Kortrijk. Het staat zo in een nieuw schriftje, het had eigenlijk Budascoop moeten zijn, maar het gebouw doet door de snelbouwstenen wat seventies aan en vandaar allicht de fout met de progressieve spelling. Maar het staat in het Schriftje der Voornemens 2015 en het staat er omdat je (dankzij het een dag later ter ziele gegane Cinebel) had gevonden dat enkel op zondag 4 januari om 15 uur in die ene zaal voor de allerlaatste keer Winter Sleep van de Turkse cineast Nuri Bilge Ceylan werd vertoond.

Een film van drie uur en zestien minuten waarbij op de eindgeneriek maar één regeltje nodig was voor de soundtrack: Piano Sonata No. 20 in A, D. 959: II. Andantino. Schubert.

Het is Alfred Brendel die dat stukje speelt en Ceylan gebruikte er telkens hooguit de eerste dertig seconden van. Je kunt niet zeggen dat er enorm veel gebeurt. Mijnheer Aydin en zijn mooie mevrouw Nihal praten veel en lang en uitgebreid en je komt buiten en je denkt: als ik morgen kon, kwam ik nog eens kijken.

Twee dagen later, in datzelfde schriftje (en nu nog met dezelfde zwarte pen, maar veel kans dat die inspanning door chaos en vergetelheid in de loop van 2015 wel eens verwatert tot een blauwe stylo die toevallig rondslingert): 6 januari 2015 - Schitterende ruïnes van Jess Walter. Het boek was op aanraden van een goede vriend al net voor Nieuwjaar gekocht, maar de kans bestond dat hij boven op die stapel kwam. Die geweldig mooie stapel waar in 2014 onder meer De fiets van Lautrec van Jan Boesman was gaan liggen, Het Martyrium van Elias Canetti, Hotelmens van Joseph Roth en Moments in Between van fotograaf Jens Olof Lasthein.

Soms begonnen, altijd gestopt

Is dat namedropping? Neen, het was een slechte gewoonte geworden: boeken verzamelen omdat ze intrigeren (Roth), omdat ze mooi ogen (Lasthein), omdat het een klassieker is (Canetti) of omdat je hem kreeg en iemand wist dat je er blij zou mee zijn (Boesman). Maar eerlijk: geen enkele van deze gelezen, vorig jaar. Soms begonnen en altijd gestopt. Vast omdat er iets anders te doen was, te zien, te ontdekken. Helaas vaak iets wat met het internet te maken had. En vooral wegens gebrek aan vasthoudende concentratie.

2015 moet anders, en na vier dagen heb je in het spoor van Pasquale Tursi uit Vergogna in een dronkemansrit naast de Amerikaanse acteur Richard Burton gezeten, heb je (toch op Google) opgezocht of Dee Moray écht bestaan had en las je het eerste fictieve hoofdstuk van het boek van Alvis Bender. Neen, Tursi en Moray en Bender hebben niet echt bestaan, vijftien jaar lang schreef en reeg Jess Walter hun levens bijeen en aaneen, maar absorptive power heeft Schitterende ruïnes absoluut.

Dat Schriftje der Voornemens 2015 kwam er niet zomaar. In maart 2014 was de Facebook-account al gedeactiveerd en op 30 november gebeurde hetzelfde met Twitter. Mea culpa: het was een verslaving geworden. Urenlang keek je op het schermpje, steeds weer refreshend, kijkend of toch niet iemand iets interessants had gezegd. Wat absoluut gebeurt, laat dit geen snobistisch neerkijken zijn op wat of wie dan ook, vaak gelachen of geglimlacht of mooie dingen gezien.

Toch ook vaak geërgerd, en al die ergernis ontplofte op de ochtend na het overlijden van Luc De Vos: hoe kunnen mensen zichzelf in 140 tekens zo au sérieux nemen en tegelijk zo onnozel zijn. En vooral: hoe onnozel ben je zelf om die ergernis op te zoeken.

Daar werd je al vaker, terecht, op gewezen. En een vriend (die nooit zelf iemand had gevolgd en na een reeks tweets geruisloos was verdwenen) schreef het treffend: "Als je moe wordt van je eigen tweets, is het tijd om ermee te kappen." Je kán dus weg en op 30 november gebeurde dat. Waardoor je dingen mist, zeker. Dat je op sommige andere sites niet meer komt, want als je de juiste mensen volgt, kun je makkelijk doorklikken. Dat is dus wel jammer.

Een cursus Kijken

"Leren kijken, zeg ik altijd, moet een vak zijn op school", schreef Marcel Grauls in een mail op 30 december. Grauls was ooit hoofdredacteur van Het Belang van Limburg en schreef daarnaast bijzondere boeken met verhalen vol verwondering. Op school is het geen vak, maar wie ooit voor Grauls mocht werken, leerde het wel van hem: kijken, naar voor- en achterkant, je de gewone dingen afvragen. Zijn geheugen is wonderbaarlijk. Waarom heet een Tournedos Rossini precies Tournedos Rossini? Wie was Bintje Jansma? Waar liggen de roots van Patrick Modiano? Hij zal het je vertellen.

Elke week heeft Marcel in de krant een rubriek waarin hij één boek tipt. Een boek per week. Opgespoorde wonderen van Rudy Kousbroek, Dagboeken 1931-1941 van George Orwell en Berlijn. Biografie van een nieuwe stad van Peter Schneider: noem ze maar op. Het is een smaak waarop je blindelings mag vertrouwen en een rubriek die, bijna verstopt, niet mag worden overgeslagen. Wat je er nadien mee doet, vraagt alleen tijd.

Maar kijken dus, een vak om op school te leren, daar zou de betreurde docent Dirk Lauwaert een brede cursus over kunnen schrijven hebben. Niet alleen voor de Sint-Lucasstudenten die allemaal alleen lof over hem uitspreken, maar ook voor ons. En laat ook dat weer een voornemen zijn. Je kan getipt worden over Van Gogh in de Borinage, een expo in het kader van Mons Culturele Hoofdstad, maar nog beter is tijd te nemen om te gaan kijken. Vanaf oktober staat Turkije centraal op Europalia, misschien is het wel een land dat ontdekt kan worden in de binnenlanden. Alleen daarom al was Winter Sleep een openbaring. Of een foto van Ara Güler.

Mark Zuckerberg

Tijd, stond in een vorige alinea, en ergens viel het woord rustig. In een week waarin Mark Zuckerberg van Facebook opriep een leesclub te stichten en om de andere week een boek te lezen, klinkt dat klef en misschien niet oprecht en vooral niet origineel.

Maar rondom de laptop waarop deze zinnen geschreven worden, liggen twee stapeltjes met rust en in een daarvan een interview met Ernest Hemingway. Hasselt, 7 december 2007, staat onderaan met vulpen geschreven: plaats en dag van aankoop.

Het is De ontdekking van de literatuur, een verzameling van interviews uit het New Yorkse tijdschrift The Paris Review die door Joost Zwagerman werd samengesteld. Het is eigenlijk nog ongelezen, maar je hoeft het maar open te slaan om snel wat fijne inzichten te krijgen. Hemingway dus, in 1958: "Lees wat ik schrijf om het plezier van het lezen. Wat je er verder in vindt, zal een maatstaf zijn van wat je als lezer zelf aan bagage hebt."

Overschreden grenzen

Waarmee we terug zijn bij Johan Braeckman en het 'ijlings naar nergens hollen'. Misschien dat dat besef nog ruimer herkenbaar is. Toen deze week in Parijs de gekte toesloeg en twaalf mensen overleden, bleef dat hangen. Het heel juiste cliché 'history will teach us nothing' en de politieke verklaringen nadien dat er nu een grens was overschreden. Was dat niet al langer zo? Worden we niet gewoon veel wakkerder omdat deze verschrikking aan de grens van ons eigen land gebeurt? Om maar één voorbeeld te geven: hoeveel grenzen zijn er niet overschreden met 130.000 doden in Syrië, de voorbije jaren?

Daarom dat voornemen. Elke week leren voor meer perspectief. Echt met mensen praten. En elke week lezen. Minstens één boek, het schrift vullend, naast een job en het gewone leven. "Lees, teneinde te leven", schreef Gustave Flaubert in 1857 in een brief. Een opdracht van niet eens 140 tekens.

Na Schitterende ruïnes wacht De fiets van Lautrec.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234