Maandag 06/02/2023

Leven en werk van een vat vol tegenstrijdigheden

literatuur

na tachtig jaar eindelijk weer een volledige biografie van multatuli

Toen begin dit jaar zo'n 150 Vlaamse en Nederlandse literatuurkenners gevraagd werd wie de belangrijkste Nederlandstalige schrijver aller tijden is, kwam Multatuli als grote triomfator uit de bus. Niettemin verscheen er sinds 1920 geen volledige biografie van hem. De neerlandicus Dik van der Meulen bracht daar met het gisteren gepresenteerde Multatuli. Het leven en werk van Eduard Douwes Dekker verandering in.

Brussel

Eigen berichtgeving

Jeroen de Preter

Als er één dode Nederlandse schrijver is die nog niet in het vergeetboek is geraakt, dan zal dat wel Eduard Douwes Dekker zijn. Niet alleen werd hij dit jaar tot de belangrijkste schrijver verkozen, in dezelfde peiling werd zijn bekendste werk, Max Havelaar (1860), geschreven onder het pseudoniem Max Havelaar, met welgeteld één stem meer dan het dertiende-eeuwse dierenepos Van den vos Reynaerde tot het belangrijkste boek van onze literatuur gekozen. Als enige schrijver in ons taalgebied heeft Douwes Dekker een eigen museum, een tijdschrift én een integraal aan hem gewijde encyclopedie. Zijn bibliografie vermeldt alles samen meer dan 3.000 boeken en artikels, waaronder deelbiografieën van Van 't Veer en Van Straten, en een monografie door Willem Frederik Hermans.

Dat er sinds Du Perrons De man van Lebak (1920) geen volledige biografie meer verscheen, wekt verbazing, vooral omdat Douwes Dekker allerminst het voor een biograaf weinig interessante leven van een kluizenaar leidde. Legendarisch was het gat in zijn hand en over zijn stormachtige affaires verscheen zelfs een boekje, Het legioen van Insulinde getiteld.

Dat een volledige, 'geactualiseerde' biografie zo lang uitbleef, zal ongetwijfeld wel iets met de complexe karakterstructuur van de schrijver te maken hebben. Zijn geliefde Max Havelaar, Multatuli's ideaalbeeld, noemde hij "een vat vol tegenstrijdigheden", een typering die volgens biograaf Dik van der Meulen zonder meer ook van toepassing is op de schrijver. "Hij nam het op voor de Javaan", aldus Van der Meulen, "maar bood ook aan om Max Havelaar niet te publiceren in ruil voor een goede baan in Nederlands-Indië. Dat was geen dubbelhartigheid van hem, hij was in beide gevallen oprecht. Als biograaf moest ik rekening houden met die tweeslachtigheid." De liefhebbers van de paradox zullen zich tijdens het lezen van deze 700 bladzijden dikke biografie dus zeker niet vervelen. Enerzijds was Douwes Dekker een ijdele schrijver, die zo veel mogelijk gelezen wilde worden. Anderzijds verachtte hij zijn lezers met "grote innigheid". Hij revolteerde als een rechtgeaard socialist tegen wat hij "onzedelyke" armoede noemde, maar verwierp met evenveel stelligheid de sociaal-democratie, die hij inferieur achtte aan een verlicht despotisme waarin hij zelf de rol van despoot zou spelen.

Van der Meulen legt in zijn biografie de nadruk op de relatie tussen het woelige leven van Douwes Dekker en zijn niet minder onstuimige werk. Een logische aanpak, want leven en werk waren bij Multatuli bijzonder nauw met elkaar verbonden. In Max Havelaar, bijvoorbeeld, beschreef hij niet minder of meer dan zijn revolte als assistent in Nederlands-Indië tegen de regent van Lebak en "de roofstaat tussen Dollard en Schelde". Tot vandaag is echter nog altijd niet uitgeklaard of zijn rol wel even heldhaftig was als hij zelf wilde doen geloven. Een vraag die, als we de eerste commentaar in NRC Handelsblad mogen geloven, ook niet is beantwoord na deze biografie. De aanpak van Van der Meulen is daarom even logisch als ze gevaarlijk is. Douwes Dekker was, zoals bij schrijvers wel vaker voorkomt, een notoire narcist en bijgevolg niet de betrouwbaarste getuige van zijn eigen drama.

Om die valstrik te vermijden onderzocht de biograaf massa's bronnen, sommige daarvan werden volgens Van der Meulen nooit eerder grondig bestudeerd. Zo ontdekte hij in het gemeentearchief van Amsterdam dat het virulente atheïsme waarmee hij zo berucht werd - Eduard Douwes Dekker was de eerste dode van de Lage Landen die verast werd - niet zo uniek was als altijd gedacht. Zijn oudere broer Jan had het pad immers al voor hem geëffend. Onthullingen die natuurlijk niets afdoen aan de volstrekt eigen toon en de nog altijd overrompelende kracht van Multatuli's oeuvre.

Multatuli. Het leven en werk van Eduard Douwes Dekker, uitgeverij SUN, circa 45 euro

Legendarisch was het gat in zijn hand en over zijn stormachtige affaires verscheen zelfs een boekje

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234