Zaterdag 10/04/2021

Lev Tolstoj Staatsgevaarlijke goeroe

undefined

Nadat de stichter van de Ballets Russes, Serge Diaghilev, in 1892 Lev Tolstoj had ontmoet, bleek hij diep onder de indruk. “Deze grote man heeft iets onverwoordbaar oprechts, aandoenlijks en heiligs over zich”, zei hij, “En het is grappig hoe we zijn baard, die we aanraakten toen we hem omhelsden, nog lange tijd nadien konden ruiken.” Het is wellicht de meest treffende beschrijving die ooit van Tolstoj is gegeven, de man die niet alleen de belangrijkste Russische schrijver van zijn generatie was, maar ook een religieus, pedagogisch en politiek denker die onophoudelijk in confrontatie ging met de autoriteiten. Hij was een goeroe, een inspiratiebron voor Gandhi en vooral een aristocratische boer, die het grootste deel van zijn leven in een kiel rondliep, meewerkte met zijn lijfeigenen op het land en in Anna Karenina de meest lyrische passages schreef over het zeisen van een veld in plaats van over de liefde.

De kleine Lev leek nochtans niet in de wieg gelegd om de luis in de pels van het Russische establishment te worden, toont Rosamund Bartlett in Tolstoy. A Russian Life. Zijn familie behoorde immers tot de adel en hij was kind aan huis bij de tsaar. Zelf vertelde hij altijd dat hij van Duitse migranten afstamde die tijdens de middeleeuwen naar het noordoosten waren getrokken, maar enig bewijs is daar niet voor te vinden. Het is zelfs mogelijk dat hij afstamt van Henri de Mons, die in de veertiende eeuw na een mislukte Cyprusexpeditie naar Rusland vertrok. Zeker is wel dat zijn voorvader Pjotr Tolstoj een vertrouweling was van Peter de Grote en daardoor een van de machtigste mannen van het land.

Wie aan Russische adel denkt, ziet meteen een paar beelden uit de verfilming van Oorlog en vrede voor zich, en wanneer de Tolstojs in Moskou of Sint-Petersburg waren, zagen ze er ook uit als gekostumeerde acteurs, maar in het dagelijkse leven ging het er wel even anders toe. Levs grootvader had door te trouwen met een rijke prinses het reusachtige, niet ver van Tula gelegen landgoed Yasnaya Polyana in handen gekregen. Daar zou hij in 1820 het landhuis met 32 kamers oprichten dat Lev na de dood van zijn vader zou erven en zou hij het grootste deel van zijn leven doorbrengen. In feite was het echter niet veel meer dan een grote boerderij, heel rudimentair aangekleed en bemeubeld. En daar kreeg Lev voor zijn zestiende verjaardag een boerenmeisje cadeau. Met het landgoed kwam immers een 600-tal lijfeigenen mee die eigendom waren van de Tolstojs.

Flierefluiter

Aanvankelijk leek het met de jeugdige Lev totaal de verkeerde kant op te gaan. Hij was een flierefluiter, verslaafd aan drank en vooral gokken die er niet voor terugschrok er op een avond 3.000 roebel door te jagen, met als gevolg dat hij om de haverklap zijn oudere broer de opdracht diende te geven een deel van zijn eigendommen te verkopen. Hele dorpen werden van de hand gedaan en op een bepaald moment zag zij zich zelfs genoodzaakt het middendeel van het in U-vorm gebouwde Yasnaya Polyana voor 5.000 roebel te verkopen aan een buurman, die het steen voor steen liet afbreken en weer opbouwen op zijn eigen landgoed.

Tolstojs levenslange gevecht tegen deze jeugdzonden is een van de redenen waarom hij later een puriteins christendom zou aanhangen waarin eenvoud en naastenliefde vooropstonden. Een belangrijke inspiratiebron daarbij was het werk van de Franse filosoof Jean-Jacques Rousseau. Deze stelde immers niet alleen dat de cultuur de menselijke natuur corrumpeerde, maar ook dat het persoonlijk geweten boven het woord van de kerk staat en dat een mens naar sociale gelijkheid dient te streven.

Censuur

Tolstoj is natuurlijk vooral bekend om zijn twee grote romans, Oorlog en vrede en Anna Karenina, maar niet alleen maken die maar een fractie uit van wat de man ooit geschreven heeft, zelf vond hij het ook niet zijn belangrijkste boeken. Die eer ging naar het abc dat hij samenstelde en waarmee hij de Russische kinderen hoopte te leren lezen en schrijven. Het bevatte niet alleen een manier om de letters aan te leren, maar ook zevenhonderd pagina’s literaire en religieuze teksten waarmee ze konden oefenen en die hen een idee zouden geven van de Russische cultuur. Net als zijn held Rousseau was Tolstoj er immers van overtuigd dat geletterdheid de weg was naar de persoonlijke vrijheid. Zo kon het lijfeigenschap, waar hij enerzijds de vruchten van plukte, maar waar hij anderzijds om ethische redenen fel tegen gekant was, het snelst afgeschaft worden door het onderwijs. Slechts 6 procent van de Russen kon midden negentiende eeuw lezen en door het opzetten van een keten methodescholen waarin er onderwijs gegeven werd op kindermaat en niet met harde hand van bovenaf, dacht hij daar iets aan te kunnen doen. De censor had echter andere ideeën. Zijn abc werd verboden en na verloop van tijd werden ook zijn scholen gesloten.

Krimoorlog

De gebeurtenis die ongetwijfeld de meeste invloed gehad heeft op Tolstoj, was de belegering van Sebastopol tijdens de Krimoorlog. Hij was vrijwillig in het leger gegaan en had zelf zijn overplaatsing aangevraagd naar deze stad, waar in een jaar tijd 13.000 van de 35.000 troepen zouden sneuvelen onder Engels en Frans vuur. Die ervaring leidde tot een aantal - alweer zwaar gecensureerde - artikelen die in Rusland de literaire oorlogsverslaggeving op de kaart zouden zetten en was een inspiratiebron voor Oorlog en vrede. De schrijver zou voor de rest van zijn leven een overtuigd pacifist blijven. Zowel tijdens de Eerste Wereldoorlog als na de Revolutie zouden zijn aanhangers opgesloten worden.

Aanhangers inderdaad, want hoe ouder en excentrieker Tolstoj werd, hoe meer hij de allures van een - staatsgevaarlijke - goeroe kreeg. De geheime diensten stuurden spionnen op hem af en de Kerkelijke Synode verketterde hem en bad om zijn dood omdat hij haar gezag boudweg negeerde. Van zijn hand verschenen steeds meer religieuze werken die het belang van het persoonlijk geweten benadrukten en de Orthodoxe Kerk veroordeelden omdat die de kant van het gewelddadige wereldlijke gezag had gekozen. Tientallen bewonderaars kwamen hem dagelijks bezoeken en toen hij in 1908 tachtig werd kreeg hij niet minder dan 7.200 telegrammen van over heel de wereld. De directeur van het British Museum maakte persoonlijk zijn opwachting en bracht de gelukwensen over van 800 Engelse schrijvers en Thomas Edison zond hem zelfs een heuse fonograaf.

Armoede

Familiaal was Tolstoj iets minder geliefd. Bijna vijftig jaar was hij getrouwd met Sonya Bers, de vrouw die hem manieren bijbracht, zijn initialen in zijn zakdoeken borduurde en zijn assistente werd. Wanhopig diende zij er echter op toe te zien hoe hij zijn auteursrechten afstond aan de gemeenschap en zijn manuscripten wegschonk aan een ideologische compagnon, haar en haar gezin achterlatend in armoede. Hevige ruzies waren het gevolg, en voor Tolstoj een eenzame dood in het huis van de stationschef van Astapovo. Zijn familie en de wereldpers kampeerden voor de deur, maar de schrijver hield ze angstvallig op slot. Geheel volgens zijn wens begroef Sonya hem op Yasnaya Polyana. Als kind had Tolstoj van zijn oudere broer het verhaal te horen gekregen dat er op het landgoed een groen stokje begraven lag en dat daarop het geheim van het menselijk geluk beschreven stond.

Precies daar kreeg hij zijn laatste rustplaats.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234