Zaterdag 18/09/2021

Let it bleed

Bart Steenhaut interviewt sterfotograaf Ethan Russell

Ethan Russell is al bij leven een legende. Hij is de enige fotograaf die zowel voor The Beatles als de Rolling Stones hoezen maakte, en achteraf werkte de Amerikaan samen met The Who aan de rockopera Quadrophenia. Russell ging mee op tournee met de Stones en was een kroongetuige tijdens één van de keerpunten in de popmuziek: het gewelddadige Stones-optreden in Altamont dat het einde van het hippietijdperk zou inluiden. 'Er werden fans in elkaar geslagen door dronken Hells Angels. Het liep compleet uit de hand. Maar dat er doden zouden vallen had niemand kunnen voorzien.'

DOOR BART STEENHAUT / FOTO'S ETHAN RUSSELL & ALEX VANHEE

Russell heeft zijn herinneringen aan dat noodlottige optreden - en de Amerikaanse tournee die eraan voorafging - gebundeld in Let It Bleed, een indrukwekkend fotoboek dat door bassist Bill Wyman het beste werd genoemd dat tot nog toe over de Rolling Stones verschenen is. Opmerkelijk voor een man die eigenlijk Engelse literatuur heeft gestudeerd, en pas begon te fotograferen omdat hem dat boeiender leek dan zijn vrijwilligerswerk met autistische kinderen. "Ik heb nooit een opleiding gehad, inderdaad", lacht hij nadat hij ons in Rotterdam door zijn tentoonstelling heeft geloodst. "Ik fotografeerde wat in mijn vrije tijd, en een vriend van een kennis was popjournalist. Hij schreef voor een nieuw blaadje dat toen net aan zijn derde nummer toe was: Rolling Stone. Of ik zin had om de week nadien foto's te nemen van Mick Jagger. Tja, dat zag ik wel zitten, natuurlijk. Zo is de bal aan het rollen gegaan."

De Stones waren toen al gigantisch populair. Was je niet geïntimideerd?

"Een beetje wel, maar al bij al hoefde ik alleen maar in een hoekje te gaan zitten en wat foto's te nemen. Niet veel later heb ik John Lennon ontmoet, en toen was ik wél stiknerveus. Maar het klikte prima met de Stones. We hadden ongeveer dezelfde leeftijd, en ik kwam uit Amerika, wat enorm tot hun verbeelding sprak. Bovendien was Rolling Stone een fantastisch blad. Het was het eerste tijdschrift dat popmuziek als een ernstig medium behandelde. Een revolutionair idee."

Na die eerste foto's voor 'Rolling Stone' ben je met hen blijven samenwerken, en op de duur werd je hun hoffotograaf. Jullie konden dus ook op persoonlijk vlak goed met elkaar opschieten.

"Vooral met Charlie en Bill. Ik maakte ook een paar platenhoezen voor hen, en was erbij toen ze hun befaamde Rock and Roll Circus aan de wereld presenteerden, waar ook Eric Clapton, The Who, Lennon en Marianne Faithfull aan meewerkten. Maar dat ik uiteindelijk met de Stones meereisde tijdens hun Amerikaanse tournee is puur toevallig gekomen. Na die fotosessie met The Beatles verhuisde ik weer naar Amerika, en toen ik nadien hoorde dat de Stones in Los Angeles waren ging ik hen weer opzoeken. Toen stelde Jagger voor om hen te vergezellen op tournee. Ik wist niet eens dat ze weer zouden gaan optreden in de States. Tot vandaag weet ik niet waarom Jagger me erbij wilde hebben. Ik denk dat hij me gewoon wilde omdat ik net The Beatles had gedaan, en ik dus wel wist waar ik mee bezig was. Niemand vroeg me of ik een opleiding had, en ik ging zeker niet zelf aan de grote klok hangen dat ze met mij eigenlijk een amateur hadden binnengehaald. Toen ik onlangs aan Bill Wyman vertelde hoe de vork in de steel zat, reageerde hij daar trouwens heel nijdig op. Alsof ik 'm al die jaren bij de neus had genomen."

Voelde je dat er competitie was tussen The Beatles en de Rolling Stones? Wilden de enen koste wat het kost groter zijn dan de anderen?

"Zeker. Ze hielden elkaar nauwgezet in de gaten. Maar het is niet zo dat ze elkaar naar het leven stonden of zo. Ze gingen heel vriendschappelijk met elkaar om. Bovendien: de hele discussie over wie van de twee nu het best is doet niet ter zake, vind ik. McCartney was - zeker wat het bedenken van goeie melodieën betreft - de beste songschrijver, maar daar staat tegenover dat de Stones nog steeds samen zijn. Ook dat lijkt me geen geringe verdienste."

Jullie entourage bij tournees was ontzettend klein: zestien mensen, de Stones inbegrepen. Dat is zowat de hoeveelheid personeel die een grote groep vandaag mee op tournee neemt om de catering te doen.

"En toch verliep alles heel vlot. We hadden meestal een paar limousines ter beschikking, en we vlogen weliswaar met commerciële lijnvluchten, maar zaten wel in first class. Al zaten de Stones op dat moment financieel compleet aan de grond. Iedereen dacht dat het miljonairs waren, maar hun vorige Amerikaanse manager - Allen Klein - had hen compleet gepluimd. Alles samen beschikten ze over 15.000 dollar, en dat geld investeerden ze tot de laatste cent in die Amerikaanse tournee. Bovendien wilde Jagger een eigen lichtman mee - wat heel ongebruikelijk was in die tijd - en had hij het plan opgevat om de groepen die in hun voorprogramma stonden te betalen. Ook al een revolutionair idee. En hoewel die tour naar de maatstaven van vandaag heel bescheiden was opgevat, was het op dat moment de grootste tournee in de geschiedenis. Ze speelden voor het eerst in enorme zalen, en dat bracht flink wat geld op. Maar tot vandaag blijft Klein de eigenaar van alle muziek die ze tot op dat moment hadden uitgebracht. En daar zitten nogal wat classics tussen, hé? '(I Can't Get No) Satisfaction', 'As Tears Go By', 'Get Off of My Cloud', 'Paint It Black', 'Ruby Tuesday'... daar bezit hij allemaal de rechten op."

Beseften de Stones dat ze werden opgelicht?

"Natuurlijk. Maar ze waren ontzettend naïef, toen. Allen Klein had een bedrijfje opgericht dat Rolling Stones Music heette. Dat vond de groep zo cool dat ze zonder er bij na te denken een contract tekenden dat hen niet alleen een minderheidsparticipatie bezorgde, maar ook nog inhield dat ze hun songs aan hem afstonden. Het contract was wel in het Engels opgesteld, maar - zoals Winston Churchill wel eens gezegd heeft - they were divided by a common language. De culturele verschillen tussen Amerikanen en Britten waren enorm. Vandaar ook dat de Stones een verkeerd beeld hadden van de Hells Angels in Altamont. Tijdens hun tournees in eigen land hadden ze gebruikgemaakt van Britse Hells Angels, en dat was altijd rimpelloos verlopen."

Was het gebruikelijk dat rockgroepen toen Hells Angels inhuurden om hun veiligheid te garanderen?

"Nee. Doorgaans werden ze alleen gebruikt om de stroomgeneratoren te bewaken. Dat was ook waarvoor ze in Altamont werden aangenomen. Ze kregen er vijfhonderd dollar voor, die op hun verzoek werd uitbetaald in bier. En zelfs dat is niet de reden waarom de situatie uit de hand is gelopen. Het was de bedoeling dat we met de lokale afdeling van de Angels zouden werken, maar op het allerlaatste moment werd de locatie waar het concert zou plaatsvinden gewijzigd, en de dag zelf kwamen ze uit alle uithoeken van het land. Ook mensen die helemaal geen Hells Angels waren, maar het wel wilden zijn. En dus tot het uiterste wilden gaan om te bewijzen dat ze erbij konden horen. Vandaar die drugs en die alcohol. Daardoor was de situatie van meet af aan explosiever dan gewoonlijk."

Op je foto's zie je ze letterlijk op het podium zitten, tussen de groep en het publiek. En je ziet er ook op hoe onder de neus van de groep Meredith Hunter wordt neergestoken door een Hells Angel.

"Er waren meer Hells Angels op het podium dan Rolling Stones. Het liep gewoon compleet uit de hand. De ironie is dat ik dertig jaar niet geweten heb dat ik Hunter had gefotografeerd. Dat heb ik pas gemerkt toen ik mijn boek had samengesteld. Op het moment zelf had ik geen idee wat er gebeurde, ook al stond ik er met mijn neus bovenop. Ik zag wel dat er veel gevochten werd. Er waren Angels die met verzwaarde biljartkeus op de menigte insloegen. De enigen die echt wisten wat er aan de hand was, is de filmploeg die het concert registreerde. Die waren de hele dag al met de voorbereidingen bezig geweest, hadden ook gezien hoe het er tijdens de andere groepen aan toe was gegaan. De Stones zelf kwamen pas een paar uur voor hun eigen optreden toe. In totaal is dat hele Altamont-verhaal niet meer dan vijf uur uit het leven van de Stones. Ze kwamen toe om drie uur, en tegen achten was de groep alweer weg. Eigenlijk zouden ze vroeger optreden dan voorzien in een poging het geweld wat in te dijken. Maar dat bleek onmogelijk omdat Bill Wyman later toekwam. In die korte tijdspanne hebben al die onwaarschijnlijke gebeurtenissen plaatsgevonden. Het concert werd ook een paar keer onderbroken, precies omdat er zoveel geweld was. Maar toen het optreden bezig was kon de groep - of ik - onmogelijk weten dat er op dat moment iemand werd neergestoken. Dat zijn we pas later die avond te weten gekomen. Toen we Altamont alweer verlaten hadden."

Hoe reageerden de Stones toen ze hoorden dat er onder hun neus een dode was gevallen?

"Ze reageerden niét. Bill Wyman en Mick Taylor hebben me verteld dat er onderling met geen woord over gesproken werd. Ze hadden Hunter niet zien sterven, dus deden ze gewoon alsof het niet gebeurd was. Ontkenning is een fenomeen dat wel vaker voorkomt na dramatische gebeurtenissen. Jagger heeft tot vandaag nooit publiekelijk over het incident gesproken, en Keith heeft er zich jaren later met een triviale oneliner vanaf gemaakt. Er zijn die avond een paar mensen gestorven en een paar mensen verwekt, dus so what? Ik denk dat de Stones hun mond hielden uit angst de verantwoordelijkheid voor dat incident in hun schoenen geschoven te krijgen. En publiekelijke excuses hadden wel eens als een impliciete schuldbekentenis geïnterpreteerd kunnen worden. Er hingen hen sowieso een boel rechtszaken boven het hoofd, dus wellicht verbood hun advocaat hen openlijk op de gebeurtenissen te reageren."

Vind je zelf dat de Stones verantwoordelijkheid dragen voor de moord op Meredith Hunter?

"Ik denk dat ze niet vrijuit gaan, alleszins. En op z'n minst hadden ze wat empathie voor de nabestaanden mogen tonen. Niettemin: in Gimme Shelter - de film die van het concert gedraaid is - zie je duidelijk dat Hunter eerst een revolver bovenhaalt voor hij door Alan Passaro in de rug wordt gestoken. Als je abstractie maakt van alle andere dronken rellen die dag en gewoon dat ene incident isoleert, zouden de Hells Angels helden zijn geworden. Passaro is later trouwens vrijgesproken omdat hij uit wettige zelfverdediging handelde. Het is dus een verhaal waar vele kanten aan zijn. Maar in plaats van de verantwoordelijkheid op te nemen keek iedereen de andere kant op. De meeste betrokkenen zochten hun heil in tequila en cocaïne, liepen nadien maanden met hun hoofd in de mist. Dat maakt de nasmaak van die dramatische dag extra bitter, vind ik."

Er wordt vaak gezegd dat het Stones-concert in Altamont het einde betekende van het hippietijdperk, van de onschuldige 'love & peace'-boodschap die enkele maanden eerder op Woodstock werd uitgedragen.

"Het was een keerpunt, ja. Wie dat tegenspreekt is dom of kent de feiten niet. Het klimaat veranderde, werd zakelijker. The Beatles zongen daar ook over in 'I Found Out'. Don't give me that brother, brother, brother. Lennon had de bui zien aankomen. Je ziet ook aan mijn foto's dat alles anders werd. De Stones werden begeleid door zwaarbewapende veiligheidsmensen, want na Altamont ontvingen ze regelmatig doodsbedreigingen van Hells Angels. Het podium werd hoger, zodat het publiek minder gemakkelijk bij de groep kon raken. En waar ze tijdens de tournee die ik met hen deed backstage bezoek kregen van muzikanten als Jimi Hendrix, Chuck Berry en Janis Joplin, zag je ze een paar jaar later keuvelen met Truman Capote en de zus van Jacky Kennedy. De nadruk kwam meer op celebrity's te liggen."

Betreur je die evolutie?

"Ja. In de jaren zestig was het alsof overal ter wereld van gedachte werd gewisseld over kunst, muziek en politiek. En of je nu fotograaf of muzikant was: aan dat gesprek wilde je deelnemen. Maar na Altamont stopte de conversatie. En in plaats daarvan kwam People Magazine op de markt, een blad dat expliciet de klemtoon legt op celebrity's en een personencultus aanwakkert die vandaag alleen nog erger is geworden. En die evolutie verfoei ik, omdat er mensen sterven aan dat hele celebritycircus. Kijk naar wat Britney Spears momenteel meemaakt. Ik hoop van harte dat ze haar problemen te boven komt. Bovendien: in de jaren zeventig moest je als beroemdheid tenminste nog talent hebben. Dat blijkt vandaag geen vereiste meer. Beroemd zijn is nu een vak op zich. Dus, was Altamont een keerpunt? Zeker weten."

Je hebt de Stones zowel achter de schermen als op het podium gevolgd. In welke mate strookte hun ruige rock -'n-roll-imago met de realiteit?

"Dat viel tamelijk mee. Alleen Brian Jones - die de groep toen net verlaten had - zat zwaar aan de drugs. Keith gebruikte ook wel wat, maar de excessen begonnen pas later, toen ze Exile On Main Street opnamen. Anita Pallenberg - die Brian had laten zitten en een relatie met Keith was begonnen - heeft harddrugs in het Stoneskamp geïntroduceerd. Zij was een echte junk, toen, en ik ben ervan overtuigd dat zij degene is die Keith aan de naald heeft geholpen. Mick Jagger was relatief clean, denk ik."

Hoe evolueerde je relatie met de Stones gedurende die Amerikaanse tournee?

"Met Keith had ik weinig contact, want ik was een beetje bang van hem. Al is me achteraf door verschillende mensen verteld dat hij gewoon erg schuchter is. En ik ook. Dus die combinatie werkte niet. Het viel me veel gemakkelijker om met Mick om te gaan. Die was veel mondainer. Mick Taylor zei niet zoveel, maar met Bill Wyman had ik wel een goeie band. Nog steeds, trouwens. De Stone waar ik de beste herinneringen aan bewaar is Charlie Watts. Omdat hij het hart op de juiste plaats heeft, en als mens het beste scoort. Charlie belde me persoonlijk op om zijn medeleven te betuigen toen mijn vader stierf. Dat was in 1981, negen jaar nadat ik voor het laatst met de Stones had samengewerkt. Dat zegt veel, vind ik."

Je hebt de allerlaatste foto's van Brian Jones gemaakt in het jaar dat hij de Stones verliet. Wat voor een indruk had je van hem? Doordat de Stones al zolang bestaan lijkt het intussen haast alsof hij uit hun geschiedenis is geschreven.

"Die indruk heb ik ook, ja. En dat is crimineel, want Brian heeft - zeker in de eerste jaren - de Stones gemaakt tot wat ze zijn. De eerste keer dat ik een foto van de groep zag was hij degene die me het meest opviel. Hij had charisma, heeft de look van de Stones bepaald, en is daarom mee verantwoordelijk voor hun succes in de jaren zestig. Ik was enorm geïntimideerd toen ik hem voor het eerst ontmoette. Een jaar voor zijn dood ben ik hem nog eens gaan opzoeken, en toen zag Brian er ontzettend moe uit. Afgeleefd, ook. Geen idee waar hij toen allemaal aan verslaafd was, maar het had een verwoestende invloed. Hij was zesentwintig, maar ik heb foto's - close-up's dan nog - waar je hem bijna zestig zou schatten. Hij dronk zoveel dat z'n lever vier keer de normale omvang had."

Aanvankelijk was Jones de natuurlijke leider binnen de groep. Merkte je dat hij door de enorme hoeveelheid drugs die hij innam - lsd, cocaïne, marihuana, cannabis en methamphetamines - zijn greep op de andere Stones begon te verliezen?

"Daar kon je niet naast kijken. Brian wilde koste wat het kost de leider zijn, maar eigenlijk was het absoluut geen aardige vent. Hij sloeg zijn vriendinnetjes in elkaar, was dominant en stal geld van de anderen om drugs te kunnen kopen. Op de koop toe werd hij agressief als hij gedronken had. Zijn zachtere, meer evenwichtige kant kregen maar heel weinig mensen te zien. De vrouwen op het Stones-secretariaat waren allemaal gek op Brian. Ze vonden hem zacht en hulpeloos, en konden hem bemoederen. Maar toen hij gearresteerd werd voor drugsbezit, terwijl Mick en vooral Keith vrijuit gingen, is hij gebroken. Hij draaide de gevangenis in, en dat is hij nooit meer te boven gekomen. Toen ik hem kwam fotograferen zag ik een gebroken man, al was hij redelijk rustig toen ik die laatste keer foto's van hem kwam maken. Ik geef zelden of nooit aanwijzingen wanneer ik fotografeer, maar hij had zich in de Amerikaanse vlag verkleed en poseerde met zo'n klein speelgoedgeweertje. Zelf ben ik opgegroeid in Californië, dus als kind ging ik al op wild jagen met behoorlijke wapens. Vandaar dat ik zijn poging om stoer te doen vooral heel grappig vond. Alleen: de rest van de Stones wilde die beelden niet gepubliceerd zien, omdat ze - gezien hun reputatie - sowieso al last hadden om een visum voor de States te krijgen. Dat soort publiciteit konden ze dus missen. Bijgevolg heb ik die foto's pas vele jaren later openbaar gemaakt."

Was het, ondanks alles, een verrassing toen hij stierf?

"Toch wel. Achteraf klinkt het misschien vreselijk naïef, maar niemand had het zien aankomen. Hij was de eerste rockster van die generatie die het loodje legde. We beseften eigenlijk niet dat je van drugs kon sterven. Ik geloof niet dat de bekende drugsdoden van de jaren zestig en zeventig - Hendrix, Joplin, Jim Morrison, ook - bewust zelfmoord hebben gepleegd."

Je maakt sinds een tijdje weer wat vaker popfoto's. Vind je de muziekbusiness erg veranderd, nu?

"Uiteraard. Je mag niet vergeten dat de Stones en The Beatles niet in de muziekbusiness zijn opgegroeid, want naast Elvis Presley en misschien ook Fabian waren er nauwelijks grote sterren. Het is net omdát die groepen zo groot werden, dat ze op de duur behoefte hadden aan een manager om hun belangen te behartigen. En zo evolueerde popmuziek naar een discipline waar miljoenen dollars in omgingen. De industrie bleef groeien tot de jaren tachtig, toen met de komst van de cd veel oude muziek opnieuw werd verkocht die zichzelf al lang had afbetaald. Nu neemt de businesskant vaak groteske vormen aan. Er staan steeds meer groepen op die vinden dat foto's waar ze zelf opstaan hun intellectuele eigendom zijn. Een band als Aerosmith gaat daar heel ver in. Wat nogal ironisch is, voor een groep die zelf alles van de Stones gestolen heeft." n

info De tentoonstelling 'Let It Bleed' is nog tot 15 juni

te zien in VIP's International Art Galleries in Rotterdam (Westelijk Handelsterrein, Van Vollenhovenstraat 15)

of tot 20 juli in Proud Central in Londen (32 John Adam Street, www.proud.co.uk). Het boek Let It Bleed is

verschenen bij Rhino.

Ik ging zelf niet aan de grote klok hangen dat de Stones met mij een amateurfotograaf hadden binnengehaald

Brian Jones wilde koste wat het kost de leider zijn, maar hij was geen aardige vent. Hij sloeg zijn vriendinnetjes in elkaar, was dominant en stal geld van de anderen om drugs te kunnen kopen

De Stone waar ik de beste herinneringen aan bewaar, is Charlie Watts. Omdat hij het hart op de juiste plaats heeft, en als mens het beste scoort

Anita Pallenberg heeft harddrugs in het Stoneskamp geïntroduceerd. Zij was een echte junk, toen, en ik ben ervan overtuigd dat zij degene is die Keith aan de naald heeft geholpen. Maar Mick Jagger was relatief clean, denk ik

De dode op het Stones-concert in Altamont was een keerpunt, ja

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234