Donderdag 04/03/2021

Lessen uit het liefdeslab

Vreemd dat we zo weinig over de liefde weten, vond geluksingenieur Leo Bormans. Dus verzamelde hij als een hedendaagse Ovidius wetenschappelijke lessen over de liefde. Wij kregen een sneak preview in zijn nieuwe boek The World Book of Love. Misschien beantwoordt het niet ál uw liefdesvragen, het biedt in elk geval veel stof tot nadenken.

Wat is liefde? Als die vraag ter sprake komt, vallen gesprekken stil. Het is alsof de mensen naar hun innerlijke zolder schieten om daar alle laden en kastjes open te trekken. Ze weten er iets over. Ergens onder in een kartonnen doos hebben ze nog een stukje bewaard. Hoe ging het ook weer, hevig van elkaar houden? Een beetje later zijn ze er weer. Zonder woorden, want die vinden ze niet. Tja, de liefde... Daarom noteerden honderd academische experts op verzoek van Leo Bormans hun wetenschappelijke conclusies over die sterke maar o zo ongrijpbare kracht in The World Book of Love.

Over de liefde publiceerde ook de eminente Poolse schrijfster Lisa Appignanesi twee jaar geleden. "Schrijven over de liefde heeft veel weg van schrijven over het leven", merkt ze in de ouverture van Alles over de liefde op. "Mensen beleven de liefde als een vertelling die ze construeren uit elementen die ze ervaren en opvangen. Ook al weten ze niets van de theorieën van biologen, psychologen en neurologen, toch hebben ze lief. We vertellen verhalen, we verwoorden onze driften, we herinneren ons dingen en verzinnen hypotheses. Wat de wetenschap wil, is complexiteit reduceren tot een generaliseerbare hypothese. Dat doet te kort aan de taligheid van de menselijke wezens."

Dus, Leo Bormans, wat doet liefde in een laboratorium? Leo Bormans: "De liefde is inderdaad moeilijk meetbaar omdat er altijd een ander bij betrokken is. Het bestuderen is, net als geluk, een jonge academische discipline. Door liefde te bestuderen ontkracht je de mythes die erover bestaan. Het wetenschappelijk exploreren leert ons dat liefde niets te maken heeft met Valentijn en rode harten, maar alles met de grijze hersenen. Want wat tonen die onderzoeken? Dat liefde een universeel gegeven is, zowel in tijd als geografisch. Dat mensen onderhevig zijn aan biochemie en daardoor risico's nemen. Dat passie afneemt. Een van de professoren zegt letterlijk: 'Verliefdheid leidt tot teleurstelling.'"

Ontziel je de liefde niet als je er zo zakelijk over praat? Misschien willen mensen wel de mythe, de vlinders en de hartjes. Wat is er mis met in zijde en kant gehulde passie en beloften van eeuwige trouw? Niemand, geen verliefde zot maar ook geen mens met een langdurige fijne relatie, zelfs geen alleenstaande wil zich een statistiek in de liefde voelen. Bovenal geloven de mensen die de liefde beleven dat ze iets unieks ervaren.

"Klopt", zegt Bormans. "Maar inzicht hoeft verwondering niet in de weg te staan. Mythes over de liefde, die zijn schadelijk. Wie bijvoorbeeld denkt dat er maar één perfecte partner voor hem rondloopt, is gedoemd om ongelukkig te zijn. Ja, liefde is een wankele constructie. Maar net dat geeft ons moed."

De liefde mag dan volgens wetenschappers simpel zijn, mensen zijn dat niet. Relaties zijn complex. Net omdat eeuwigdurende liefde niet vanzelfsprekend is, jagen we op haar als was het de Heilige Graal. The World Book of Love leest dan ook als een landkaart vol theorieën over de vindplaats ervan.

Hard labeur

Een mooi werktuig om inzicht te krijgen in de wispelturigheid van liefde in al haar verschijningsvormen is bijvoorbeeld de liefdespiramide van de Amerikaanse psychoanalist Robert M. Gordon. Hij duidt het unieke van de liefde door de vijf factoren die een liefdesrelatie bepalen samen te brengen: biologie (we zijn onderhevig aan biochemische processen), karakter (te impulsieve mensen kunnen bijvoorbeeld problemen hebben met intimiteit), de hechtingsstijl die je als kind leerde (onveilige hechting beschadigt bijvoorbeeld het latere vermogen om te vertrouwen), het liefdesparcours (welke foute romantische keuzes heb je gemaakt?) en de huidige psychologische context (problemen scheppen behoeftes en sturen je partnerkeuze). "Deze niveaus", zegt Gordon, "dragen samen bij tot de irrationaliteit van romantische liefde." Fijn om te weten, denkt u misschien, maar wat moet ik ermee? Daarom gaat Gordon een stap verder in zijn conclusies. "Om verliefd te blijven hebben we zorgzaamheid en tederheid nodig. We kunnen allemaal leren beter lief te hebben door als mens te groeien. Dat is hard werken en kost tijd."

Liefde is een werkwoord is niet voor niets de titel van de relatieklassieker van seksuoloog Alfons Vansteenwegen. "Werkwoord klinkt als afzien, niet?", reageert Leo Bormans. "Maar de studies tonen iets anders. Liefde is iets prettigs, een dialoog tussen twee mensen die samen een wereld creëren. Maar het is wel veeleer een activiteit dan een emotionele staat."

"De ware liefde is gevend", betoogt Vansteenwegen in The World Book of Love. "Liefde is woorden en gevoelens delen, samen genieten en problemen oplossen, samenwerken. Dat vraagt inzet en engagement."

Niet bepaald een verrassing? Door de band genomen kun je met wat boerenverstand en levenservaring inderdaad zelf wel op een aantal dingen komen. We weten best veel over de liefde. Alleen volgen we zelden ons verstand.

"We weten bijvoorbeeld welke eigenschappen goed zijn in een partner", beaamt Leo Bormans. "Lief, betrouwbaar, aantrekkelijk, grappig. Toch vallen mensen systematisch op de verkeerde. Hoe dat komt? Wie zich op de liefdesmarkt begeeft, gaat niet op zoek naar iemand met die eigenschappen. Wat we willen is iemand die ons aantrekkelijk en lief vindt, iemand die met onze grapjes lacht. Vreemd, niet?"

Bang voor intimiteit

Dat ze bang is om het boek te lezen, had zijn Canadese uitgeefster hem gezegd. Hoe kan iemand nu bang zijn voor liefde? Het is Leo Bormans een raadsel. Maar ligt het niet in de menselijke natuur om selectief blind en doof te zijn? Stel dat ergens in The World Book of Love een wetenschappelijk onderzoek staat dat aantoont dat ze op het verkeerde pad is, dan moet ze misschien iets veranderen. Dat is een beangstigende gedachte. Mensen weten dat liefde fragiel is. Men denkt dat met het verplaatsen van een steen hun hele huis kan instorten. De uitgeefster is niet bang voor de liefde, ze is bang dat ze iets bevestigd zal zien dat ze eigenlijk al weet, maar liever negeert.

Bormans schudt het hoofd. "Er is niets om bang voor te zijn. Is het geen geweldig nieuws dat je liefde kunt leren, en dat dit boek honderd mogelijke lessen bevat die je kunnen behoeden voor ongeluk in de liefde? Zelfs op oudere leeftijd kan een mens nog leren over de liefde. Ik ben 58 en heb de voorbije twee jaar ongelooflijk veel bijgeleerd. Ik denk dat ik een betere partner ben geworden. Sterker nog, had ik dit dertig jaar geleden allemaal geweten, ik was met dezelfde partner getrouwd, maar ik had het op een andere manier beleefd."

Theorieën over liefdescomponenten, -verhalen en -formules doen het licht branden op plekjes van het innerlijke huishouden die men zelden onderzoekt, laat staan netjes houdt. Dat liefde vaak een kwestie van mentale hygiëne is, is niet altijd een zaak van de antwoorden te kennen. Je moet vooral de juiste vragen stellen. Waarom eisen bepaalde mensen zware offers van hun geliefde en maken anderen gewoon pret samen? Hoe bepalend is de relatie met de moeder? Wat doet onveilige hechting en hoe ontgroei je zoiets? Waarom laten sommige mensen een spoor van gedumpte partners achter zich? Dat laatste verheldert de Noorse medisch psychologe Bente Træen: "Mensen met veel wisselende partners hebben een gebrek aan zelfwaardering en zijn bang voor intimiteit omdat ze bang zijn voor afwijzing. Een partner afwijzen voordat je zelf wordt afgewezen kun je zien als een strategie om je tegen afwijzing te wapenen."

Er valt overigens ook wel het nodige te zeggen over liefdesbeleving tijdens het doen van geliefkoosde activiteiten en de liefdeservaring van singles. Dat velen zich goed in hun vel voelen, bewijst volgens onderzoekers dat je niet noodzakelijk een betekenisvolle persoon nodig hebt om je liefde op te focussen. Belangrijker, zo zegt antropoloog Gordon Mathews, is wat men in Japan ikigai noemt: datgene wat je leven de moeite waard maakt. Omdat je een beter leven kunt leiden als je beseft waar je prioriteiten liggen.

Uiteraard kan onderzoek naar de liefde niet zonder onderzoek naar seks. Broodnodig, zegt Lisa Dia- mond, hoogleraar psychologie en genderstudies aan de University of Utah. "Seks is meer dan alleen maar slagroom. Seks is een hoofdingrediënt van de taart zelf! We moeten liefde (en seks) serieus nemen als een basiselement van onze lichamelijke en geestelijke gezondheid." Al zullen sommigen niet graag horen wat de onderzoekers hebben ontdekt. De kwaliteit van uw seksleven begint niet tussen de lakens, daar is Gurit Birnbaum van de School voor Psychologie in Herzilya (Israël) zeker van: "Je reacties op de niet-seksuele behoeften van je partner zijn voor een goed seksleven en een goede relatie net zo belangrijk als je reacties tijdens de seks."

Begeerte en liefde hangen nauw met elkaar samen, daar bestaat geen twijfel over. Maar uiteindelijk gaat liefde over veel meer. "Ben ik in staat om graag te zien", definieert Leo Bormans de hamvraag. "Kan ik 'houden van' zonder te willen bezitten en domineren?" Ter illustratie: ook het stockholmsyndroom staat beschreven in The World Book of Love. "Het voelt misschien als ware liefde, maar dat is het niet", schrijft psychiater en strafrechtdeskundige Frank Ochberg. "Alleen met vrijheid en waardigheid kunnen we volwassen liefde ervaren."

"Ruimte en verbondenheid zijn de sleutelwoorden", concludeert ook Bormans. "Maar veel mensen zijn daar bang voor en zien hun relatie als een economische weegschaal. Natuurlijk moet je onderhandelen en afspraken maken, en ja, daar komt al eens een conflict van. Maar dat mag niet de essentie zijn. De essentie is groeien en leren."

Michelangelo

Waarom het zo dikwijls fout loopt in de liefde, levert uiteraard interessant leesvoer op. Een veel gemaakte relatiefout is bijvoorbeeld dat we de ander willen veranderen, liefst in onszelf. Psychologe Madoka Kumashiro beschrijft dit als volgt: "Veel mensen zien liefde als een beperking van het zelf omdat de partners ongewenste veranderingen moeten ondergaan. De resultaten van ons onderzoek doen vermoeden dat in liefdevolle relaties beide partners het beste in elkaar naar boven halen." Kumashiro noemt dit het Michelangelofenomeen.

"Mooi, toch?", reageert Bormans. "Liefde is de ander gelukkig willen zien. Niet door hem te modelleren, maar door hem te steunen om de best mogelijke versie van zichzelf te worden." Op een andere plek in het boek zegt psychiater Dirk De Wachter iets soortgelijks: "De paradox van de liefdesrelatie ligt in het niet-kennen, het niet-verstaan van de geliefde. De Ander als vreemde, als onbekende kunnen loslaten en 'laten zijn'."

Uit onderzoek worden praktische adviezen - dit werkt! - gedistilleerd. Een handleiding, dus, mogelijks zelfs een aanzet tot zelfhulp. Maar net zo goed komen er filosofische beschouwingen uit voort. De Iraanse psycholoog Sayyed Mohsen Fatemi bezingt in zijn hoofdstuk 'Transcendentale liefde' het fenomeen op poëtischere wijze: "Liefde wordt begrepen door een ontologisch engagement. Liefhebben dartelt in de glorie van de praktijk; het drijft voorbij over de rivieren van de beoefening. Je weet misschien hoe je moet liefhebben en toch kun je vervreemd zijn van de liefde. Weten brengt je slechts op het pad van de epistemologie, vanwaar je de pracht van het landschap kunt bekijken en toch ver verwijderd blijft van de welige weiden van het praktische engagement."

En mocht u nog verlegen zitten om een argument om lief te hebben: het is het begin van een betere wereld. Dat zegt niet alleen Phil Bosmans, maar ook Paul J. Zak, de Amerikaanse oprichter en directeur van het Center for Neuroeconomics Studies in Californië. Het was in zijn laboratorium dat men in 2004 oxytocine ontdekte, het zogenoemde knuffelhormoon dat hij de 'morele molecule' noemt. Oxytocine komt vrij na positieve sociale interacties, zelfs tussen vreemden, en zorgt ervoor dat mensen meer om elkaar gaan geven, ontdekte Zak. Ze gaan zorgzaam, moreel gedrag vertonen.

Zijn bijnaam, dr. Love, heeft hij niet gestolen: "Schenk het geschenk van de liefde: geef acht omhelzingen per dag en zeg tegen de mensen om je heen dat je daadwerkelijk geeft om hun welzijn", schrijft hij. Laat die oxytocine dus vrij stromen. Heb elkander lief!

---

The World Book of Love (red. Leo Bormans) verschijnt op 17 april bij Lannoo.

Op 17 april: exclusieve voorpublicatie uit dit boek in het krantenkatern Boeken&Wetenschap

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234