Zondag 25/08/2019

Lessen uit de Holocaust

GESCHIEDENIS. Veel meer slachtoffers van de Holocaust dan gedacht vielen buiten de concentratiekampen, betoogt de Britse hoogleraar Timothy Snyder. Bovendien waren lang niet alle daders nazi's, of zelfs Duits. Het stemt tot nadenken over deze troebele tijden.

'Een nieuwe visie op de Holocaust', stelt de wervende tekst op de achterflap van Zwarte aarde, het nieuwe boek van Timothy Snyder (°1969), hoogleraar geschiedenis aan Yale University. Verkooppraat van de pr-afdeling van de uitgeverij? Per slot van rekening vragen historici zich al sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog af waarom en hoe nazi-Duitsland alle Joden in Europa (en daarbuiten) heeft willen uitroeien.

Een stapel boeken van hier tot Mars bewijst hun noeste arbeid. Heeft Snyder misschien het laatste stukje van de puzzel gevonden? Of zou een nieuw stukje toevoegen baanbrekend kunnen zijn?

In 2009 ging iedereen rechtop zitten toen Snyder in Bloedlanden beschreef hoe Stalin en Hitler in de gebieden ten oosten van Duitsland en ten westen van het Russische kerngebied tientallen miljoenen mensen de dood injoegen. Snyder focuste op 'bloedlanden' zoals de Baltische staten, Wit-Rusland en Oekraïne omdat hij ervan overtuigd was dat de gebeurtenissen door de nevels van de geschiedenis waren opgeslokt, nu eens door moedwillige mythevorming, dan weer door doodgewone amnesie. In het nieuwe boek spijkert hij zijn stellingen tegen de deur van diegenen die vinden dat de Holocaust voltooid verleden tijd is. En ook nu doet hij dat glashelder, nauwgezet en met grote empathie voor de slachtoffers.

Non-Menschen

Denken wij dat de gaskamers van Auschwitz gelijkstaan aan de Holocaust? Snyder betoogt van wel. Als dat het geval is, zo stelt de auteur, begaan we niet alleen een vreselijke vergissing, maar ontslaan we onszelf - en dat is nog vele malen erger - van onze verantwoordelijkheid: Auschwitz was een plek waar een handvol beulen met 'onpersoonlijke procedures' het vuile werk van een antisemitisch regime opknapte. In feite was de Holocaust het werk van tienduizenden, misschien zelfs honderdduizenden mensen 'die niet erg veel van ons verschilden (...) en die andere mensen die niet veel van ons verschilden van dicht bij vermoord hebben'.

Miljoenen Joden waren inderdaad al doodgeschoten, in gasvrachtwagens omgekomen en in Treblinka, Sobibór, Majdanek en Chelmno vergast voordat Auschwitz als moordfabriek werd geïnstalleerd. Snyder toont ook overtuigend aan dat niet enkel de SS de Joden uit duizenden dorpen en steden naar greppels joeg om hen daar met machinegeweren neer te maaien. Reguliere Duitse soldaten en Duitse politiemensen deden massaal mee. Alsof dat niet volstond, boden talloze burgers uit de Sovjet-Unie gretig een helpende hand. Zo werd de moord op de Joden van Charkov op bevel van de burgemeester uitgevoerd.

De ironie is schrijnend: de executie van Joden vanwege hun vermeende communisme werd 'voor een groot deel uitgevoerd door communisten'. Vandaag houdt Rusland vol dat alle Sovjet-burgers loyaal achter de Grote Vaderlandse Oorlog tegen Hitler stonden. Een grove leugen, aldus Snyder.

Dat Hitler door extreme Jodenhaat werd gedreven, is bekend. Snyder gaat grondig in op de wortels van dat racisme. Voor de Führer was de wereld niet bedekt met staten, maar met rassen. Omdat de Joden die natuurlijke orde verstoorden - zij hadden de mensheid begrippen als medemenselijkheid en universaliteit gegeven - moesten ze van de aardbol verdwijnen.

Snyder smeedt een naam voor Joden: non-Menschen, een categorie onder de Untermenschen. Het overgrote deel van die zogenoemde niet-mensen stierf in landen waar de staatsstructuren door de nazi's grondig waren vernietigd. Dat waren ook de gebieden waar Hitler Lebensraum zocht. Die veroveringstocht was het gevolg van zijn angst dat hij het Duitse volk niet meer zou kunnen voeden.

Het geeft Snyder de gelegenheid om te concluderen dat de mensheid vandaag opnieuw naar 'catastrofistische ideologieën' afglijdt. Een uitgelezen kans voor populisten, aldus de auteur, om mondiale zondebokken (Joden, moslims, homoseksuelen) met de vinger te wijzen en de verovering en vernietiging van staten aan te prijzen. Kop van Jut is Poetin. De Russische president laat 'zien dat de praktijken van Adolf Hitler positieve voorbeelden lijken'. Maakt Snyder het hier al te bont? Of is zijn vergelijking van de politieke doelstellingen van Moskou met de doelstellingen van Hitler, die 'oorlogszuchtige biologische anarchist', een realistische inschatting?

Prikkelend

Hoewel Snyder gebruikmaakt van honderden bronnen, begaat hij een vreemde blunder. Toen de historicus Emmanuel Ringelblum besloot om in het getto van Warschau zoveel mogelijk getuigenissen van de Holocaust te verzamelen, richtte hij een archief op met de Hebreeuwse codenaam Oneg Sjabbat, letterlijk de Vreugde van de Sabbat. Volgens Snyder is Oneg Sjabbat een collega van Ringelblum die aan diens project meewerkte. Of heeft hier een van de vertalers een bok geschoten?

Zwarte aarde is desondanks een bijzonder meeslepend boek. Baanbrekend? Nee, dat niet. Wel boordevol uitdagende stellingen en diepgravende analyses, en met een prikkelende kijk op aspecten van de Holocaust die ofwel waren vergeten of onder de mat geveegd. Maar bovenal bevat het een cruciale waarschuwing: 'Een mens kan alleen menselijk zijn onder menselijke omstandigheden.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden