Dinsdag 04/08/2020

InterviewZana Etambala

Leopold II-standbeelden verwijderen of niet? ‘België lijdt nog steeds aan geheugenverlies’

Het Leopold II-standbeeld aan het Zuidpark in Gent is al meermaals beklad geweest. Beeld Wannes Nimmegeers

In navolging van de protesten na de dood van George Floyd staat ook de discussie rond de Leopold II-beelden in België weer op scherp. Of ze weg moeten of niet, daarover moeten volgens historicus Zana Etambala de steden zelf beslissen. Maar het is goed dat het debat gevoerd wordt. ‘Misschien moet Tommelein er ook eens een boek over lezen.’

‘I can’t breathe’, heeft iemand op het Leopold II-beeld in Gent geschreven. In de stad, maar ook elders werden beelden van de oude Belgische koning met rode verf overgoten. In Brussel en Oostende lopen er dan weer petities om de beelden uit het straatbeeld te verwijderen. De protesten in de VS tegen institutioneel racisme hebben ook bij ons een duidelijke weerklank, die verder gaat dan de sociale media. Ook hier klinken vragen over het koloniale verleden – waar we nog lang niet mee klaar zijn – veel luider. 

“Wanneer het over dat koloniale verleden gaat, is er vandaag in België nog steeds geheugenverlies”, zegt KU Leuven-historicus Zana Etambala, die als onderzoeker ook verbonden is aan het AfricaMuseum. “Vanaf 1885 bond Leopold II Congo aan zich, om het land via de handel van rubber uit te zuigen. Alle rijkdom ging naar de koning, die er dan hier prestigeprojecten mee ging betalen.”  

“We weten niet precies hoeveel Congolezen tijdens zijn bewind de dood vonden, omdat er geen bevolkingsregisters waren, maar het waren er heel veel. Dat we dat niet precies kunnen inschatten – schattingen gaan tot tien miljoen – maakt het ook zo dramatisch.”

Wat moeten we volgens u doen met de beelden van Leopold II die er in verschillende steden nog staan? Moeten ze weg of volstaat het om meer duiding te geven? 

“Ik denk dat als je er een plaat met uitleg aan timmert, er weinig mensen dat gaan lezen. Ofwel doe je het beeld weg, ofwel laat je het staan. Ik kan niet gaan bepalen wat de gemeenten ermee moeten doen. Maar als je het beeld weghaalt, heb je wel de kans om precies uit te leggen waarom je die keuze maakt. Je kan dan het historisch bewustzijn aanscherpen.” 

“Als je een burgemeester hebt, zoals Bart Tommelein (Open Vld, YV) in Oostende, die zegt dat het Leopold II-beeld moet blijven, dan is het aan actiegroepen om het debat te blijven voeren. Misschien moet Tommelein er eens een boek over lezen, dan zal hij wellicht ook tot andere inzichten komen.” 

“Ik zit nu in een werkgroep in Hasselt, waar binnenkort een expo komt over Limburgers in Congo en dat is opnieuw een moment om over het Leopold II-beeld daar na te denken, samen met de buurtcomités. Maar ik vind zeker niet dat je zomaar monumenten moet gaan bekladden. Ook niet voor Leopold II. Je moet met argumenten komen.”

Doet het onderwijs dan genoeg om de leerlingen ervan bewust te maken wat er destijds gebeurd is? 

“Nee, er is veel te weinig aandacht voor in het onderwijs. Maar je ziet dat leerkrachten ook echt op zoek zijn naar materiaal om mee aan de slag te gaan in hun lessen. Met de KU Leuven en de UGent organiseren we daarom jaarlijks zomerscholen, waar er net wel heel veel interesse is voor dat onderwerp.” 

Zana Etambala: 'Ik vind zeker niet dat je zomaar monumenten moet gaan bekladden. Ook niet voor Leopold II. Je moet met argumenten komen.'Beeld © Stefaan Temmerman

Auteurs zeggen dat racisme aan de grondslag lag van de kolonisatie. En dat datzelfde racisme vandaag nog doorleeft. Hoe ziet u dat?

“Ik denk dat je die stelling enigszins moet nuanceren. Uiteraard speelde racisme een rol in de kolonisering van Congo aan het einde van de 19de eeuw. Maar je ziet ook dat er vandaag racisme is in landen die nooit kolonies hebben gehad in Afrika. Ook in Oost-Europa is er vandaag racisme tegen Afrikanen.” 

“Wat ik wil, is dat we dieper ingaan op de zaak, want die tijdsperiode was niet eenduidig. De geschiedenis wordt te vaak gereduceerd tot een eenvoudig beeld van goed en kwaad. Maar ik ben ervan overtuigd dat in die periode niet alle Belgen racisten en kolonialisten waren. Ik zou graag willen dat er meer aandacht komt voor de figuren die ook in die tijd al de verdediging van de Congolese bevolking op zich namen.” 

“Arthur Vermeersch, bijvoorbeeld, de jezuïet en moraaltheoloog, schreef in 1906 het prachtige boek La question congolaise, waarin hij nadrukkelijk inging tegen het beleid van Leopold II in Congo. De liberaal Georges Laurent ging erover tekeer in het parlement. Een derde proteststem was de socialist Emile Vandervelde. Het zou goed zijn om in de geschiedenisboeken ook over hen te schrijven.” 

Er wordt vaak gesproken over dekolonisatie. Dat gaat dan niet enkel over ex-kolonies die onafhankelijk worden, maar ook over de ‘dekolonisatie van de geesten’ die nog niet voltooid is. Wat betekent dat volgens u?

“Dat gaat over een mentale omslag, een bewustmakingsproces. Voor mij persoonlijk betekent dat onderzoek doen, daar zie ik als historicus mijn bijdrage. Ik wil werken om materiaal aan te reiken zodat mijn publiek van lezers of studenten een andere kijk krijgt op die geschiedenis. Tegelijk wil ik ook dat er meer respect komt voor de nazaten van de gekoloniseerden.”

“Zeker in Vlaanderen zijn er nog ontzettend weinig boeken gepubliceerd over het koloniaal verleden. De meeste zijn in het Frans of het Engels. Er is bij wijze van spreken in elke gemeente een boek verschenen over wat er op die plek in de Eerste Wereldoorlog is gebeurd. Maar de boeken over de dertig jaar aan koloniale oorlogen die Leopold II in Congo heeft gevoerd, kan je op een hand tellen.”

“Daarom heb ik ook het boek Veroverd. Bezet. Gekoloniseerd. Congo 1876-1914 geschreven. Daar waren pijnlijke momenten bij. Op praktisch iedere bladzijde lees je over een blanke koloniaal die een dorp uitmoordt. Maar het gaat erom dat we moeten blijven op zoek gaan de waarheid over wat er toen is gebeurd. Net om te voorkomen dat er nog steeds mensen Leopold II heilig gaan verklaren.”

'Het gaat erom dat we moeten blijven op zoek gaan de waarheid over wat er toen is gebeurd. Net om te voorkomen dat er nog steeds mensen Leopold II heilig gaan verklaren.'Beeld © Stefaan Temmerman

Er is dus nog heel veel werk, zegt u?

“Men doet alsof men er daar al alles over weet, maar we moeten blijven op zoek gaan naar de documenten die dat koloniaal geweld aantonen. Met de publicatie van mijn boek, zijn we ook tot het besef gekomen hoeveel waardevol archiefmateriaal er zich nog steeds bevindt in het AfricaMuseum. Een aantal van die archiefbronnen waren nog nooit eerder ontsloten.”

“Je kan het vergelijken met het boek 1942 van Herman van Goethem. Omdat hij systematisch archieven heeft doorgenomen en geanalyseerd, zijn we tot nieuwe inzichten gekomen over de rol die de Antwerpse burgemeester Leo Delwaide heeft gespeeld bij de voorbereiding en de organisatie van de jodenrazzia’s. In Antwerpen is er toen meteen op het boek gereageerd door de naam van het Delwaidedok te veranderen.

“Met de onafhankelijkheid van Congo op 30 juni, is koning Filip uitgenodigd om naar Congo gaan. Dan komt ook weer de vraag of België zijn excuses moet aanbieden. Ik denk dat het parlement zich daar vroeg of laat echt eens over moet buigen.” 

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234