Woensdag 22/09/2021

'Leonardo Da Vinci was een beetje gek'

colloquium

umberto eco over 'de bijdrage van het italiaanse denken tot de europese cultuur'

De wereldberoemde schrijver en professor Umberto Eco is voorzitter van een driedaags colloquium dat in november tijdens Europalia Italia in Brussel wordt gehouden. Het programma omvat veertien lezingen van sprekers met wereldfaam. 'Ze zullen er rekening mee moeten houden dat ze voor niet-specialisten spreken', zegt Eco.

Brussel

Van onze verslaggeefster

Nica Broucke

De driedaagse past in Europalia Italia, dat het publiek in het najaar met tentoonstellingen en concerten zal onderdompelen in de Italiaanse cultuur. "Toch wordt het geen colloquium over cultuur", benadrukt voorzitter Umberto Eco. "We zullen het bijvoorbeeld niet hebben over Michelangelo of Giuseppe Verdi. Het uitgangspunt is de invloed van het Italiaanse denken op de wetenschap, de filosofie en het economische en politieke leven in Europa."

Een Europa dat ten tijde van Karel de Grote vaste vorm kreeg. Van dan af aan drukte het Italiaanse gedachtegoed zijn stempel op de Europese cultuur. Eco: "Grosso modo laten we het colloquium starten vanaf de periode dat men het Italiaans begint te praten. Het oorspronkelijke programma was uitgebreider. Nu werd het format herleid tot veertien sleutelmomenten. Tijdens het afsluitende rondetafelgesprek hopen we nog enkele hiaten te kunnen vullen."

Het eerste sleutelmoment is het ontstaan van de universiteiten. Over welke universiteit nu de oudste van Europa is - die van Parijs of Bologna - bestaat discussie, maar Eco is formeel: de 'zijne' is de oudste. "In 1988 hebben we de negenhonderdste verjaardag van de universiteit van Bologna gevierd. Mogelijk was de er Sorbonne ietsje eerder, maar daar was de universiteit afhankelijk van de kerkelijke overheid. In Bologna werd de eerste onafhankelijke school opgericht waar men rechten kon studeren. De studenten betaalden hun leermeesters in natura, met kippen bijvoorbeeld." In Bologna ontstond de scholastiek, een van Eco's stokpaardjes en tevens een item van zijn lezing waarmee het colloquium de spits afbijt.

Italië is niet alleen de bakermat van de eerste echte universiteiten, een noodzakelijke stap voor de vorming van Europese geleerden, met San Benedetto da Norcia krijgt ook het kloosterleven, treffend beschreven in Umberto Eco's bestseller De naam van de Roos, vaste voet aan de grond.

Een volgende sleutelfiguur is Dante Alighieri. De toenmalige Europese cultuurkringen dweepten met zijn poëtische geschriften en politieke filosofie. "We zochten iemand om het colloquium te animeren", zegt Eco. "Ik heb Roberto Benigni (bekend Italiaans komisch acteur en regisseur van onder andere Oscar-winnaar La vita è bella, NB) aangezocht. Hij was van zins om werk van Dante voor te lezen in het Italiaans. De poëzie van de tekst is zo sterk dat ze ook door Italiaans-onkundigen kan worden gesmaakt. Helaas heeft Benigni afgezegd."

De Renaissance als levens- en kunststijl veroverde vanuit Venetië en Firenze Frankrijk, Engeland en de noordelijke landen. In het quattrocento en het cinquecento beïnvloedde het humanisme vanuit Italië het de kunsttheorie en de kunstpraktijk, de filologie en de interpretatie van oude teksten. De nieuwe wereldvisie van Giordano Bruno leidt tot de experimentele wetenschap, de geneeskunde en de fysisca. Professor Pietro Corsi (van de Sorbonne in Parijs) zal zich 'over de mythes en realiteiten van de Italiaanse wetenschap' buigen. "Daar is inderdaad een en ander over te vertellen", weet Eco. "Leonardo was een beetje gek."

Ook het politieke en sociale denken nestelde zich in de Europese geesten. "Met Machiavelli, Sarpi, Botero en Beccaria, die een tekst tegen de doodstraf schreef die insloeg als een bom", verklaart Eco. Een ander sleutelfiguur is Jean-Battista Vico: "Marx en Hegel zouden er zonder Vico nooit zijn gekomen en James Joyce heeft zijn Finnigans Wake op Vico gebaseerd. Gramsci heeft dan meer een fenomenale invloed gehad op het politieke denken in Frankrijk en de Verenigde Staten in de tweede helft van de twintigste eeuw."

Het colloquium wordt besloten met 'de futuristische bom' en de invloed van de Italiaanse architectuur en design tijdens de jaren zestig. De huidige politieke constellatie in Italië met het door intellectuelen in Europa fel gecontesteerde Berlusconi-regime wordt niet behandeld. "Maar dat heeft dan ook niets te maken met le pensée", besloot Eco gevat.

Vraag is wel waarom Eco de invloed van de Arabische geleerden (onder meer de filosoof en rechtsgeleerde Ibn Rushd of Averroës en Ibn Sina of Avicenna...) op het Italiaanse denken over het hoofd heeft gezien? Dankzij hen bleven de Griekse en Latijnse teksten immers bewaard en de Arabische denkers speelden een sleutelrol in de ontwikkeling van de 'moderne' wiskunde, wetenschappen, geneeskunde en filosofie. "Die invloed was inderdaad zeer groot", antwoordt Eco, "Ik heb net nog een essay van 50 pagina's over Averroës geschreven. Ik zal het er zeker over hebben in mijn bijdrage over de scholastiek. Maar dit colloquium heeft het 'Italiaanse' denken als uitgangspunt. Op de universiteit hanteren wij de regel: wanneer we over mieren spreken, moeten we het niet over bijen hebben."

'De bijdrage van het Italiaanse denken tot de Europese cultuur', internationale conferentie onder voorzitterschap van Umberto Eco, van 6 tot 8 november in het Paleis voor Schone Kunsten in Brussel. Europalia Italia loopt van 1 oktober tot en met 15 februari 2004. Info: 02/507.85.95. www.europalia.be

Eco wil vooral congres voor niet-specialisten

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234