Zondag 05/04/2020

Meer dan een zanger

Leonard Cohen, wie zijn jullie?

Leonard Cohen.Beeld Michael Ochs Archives

Een Canadese jood die ooit een Duits publiek uitdaagde om de Hitlergroet te brengen. Een man die zich tien jaar lang opsloot in een boeddhistisch klooster om zich dan een faker te noemen. 'De echte Leonard Cohen', bestaat die?

Hoe kan het toch bestaan? Waar komt het allemaal vandaan? Hoe is het mogelijk, in hemelsnaam?

Met betrekking tot slechts twee figuren uit de rock- en popmuziek worden bovenstaande vragen nu al ongeveer een halve eeuw lang onverminderd luid en met welhaast wanhopig enthousiasme uitgekreten. De ene, Bob Dylan, blijft zorgen voor weerzin, lacherig protest en onrust bij het brede publiek. Ondanks zijn kerstplaat en Sinatracovers slaagt hij er nog steeds in te zijn wat hij altijd geweest is - een wat morsige cultfiguur die louter door zijn hardcore fans op handen wordt gedragen. De tweede, Leonard Cohen, is wel een heel ander paar mouwen.

Hoeveel van de talloze duizenden Belgen die hem de afgelopen jaren stonden toe te juichen zouden al zijn platen in de kast hebben gehad? En zijn romans? Gedichtenbundels? Hoevelen onder hen zouden hebben beseft dat de gladde gentleman - toonbeeld van waardig ouder worden, met zijn innemende glimlach en zijn overhoffelijke gestes - een oeuvre op zijn naam heeft dat in schril contrast staat met de kreukvrije wijze waarop hij zichzelf en zijn muziek sinds zijn befaamde comeback in 2008 presenteert?

Leonard Cohen tijdens de Jom Kipoeroorlog in Israël in 1973.Beeld Farkash -Gallery - Israel
Beeld Farkash -Gallery - Israel

Miami Vice

In zekere zin maakt zijn huidige vermomming als goedgevooisde confectiefiguur for the millions Cohen nog mysterieuzer, natuurlijk - mysterieuzer en ongrijpbaarder. Wie is hij toch? Kan sowieso op deze vraag wel een antwoord worden gegeven dat ook maar in de buurt komt van wat hoe dan ook legio waarheden lijken te zijn?

Het begint reeds met zijn naam, zegt Francis Mus in zijn met groot inzicht en liefde geschreven De demonen van Leonard Cohen, en hij wijst erop dat niemand - ook Cohen zelf niet - lijkt te weten waar de klemtonen in zowel zijn voor- als achternaam nu juist dienen te worden gelegd. "De naam Leonard Cohen", luidt het, "is misschien wel het ultieme masker: je kunt hem op veel verschillende manieren uitspreken en hij duidt zowel de mens als de kunstenaar aan." Laatstgenoemden vallen immers niet per definitie samen, al staan zij uiteraard in diep verband met elkaar. Daarom verwijst Mus voor het levensverhaal van Cohen naar de min of meer recent verschenen biografieën van Ira Nadel en Sylvie Simmons, en tracht hijzelf de ware Cohen te ontdekken door zijn aandacht volledig te wijden aan de manier waarop de kunstenaar zich verhoudt tot een aantal kernthema's - of 'demonen' - in zijn werk.

Dat werk kent overigens een veelzeggend groot aantal gedaantes. Vóór de verschijning van zijn Songs of Leonard Cohen getitelde debuut als singer-songwriter in 1967 - hij was drieëndertig - had Cohen al zes boeken op zijn naam staan, waarvan de experimentele roman Beautiful Losers heden nog steeds als een klassieker in de Canadese letteren geldt. Minder bekend is dat hij zijn leven lang ook heeft getekend, meewerkte aan films en musicals, en in de jaren zestig zelfs het plan opvatte om copresentator van een tv-show te worden, in welke hoedanigheid hij de kijkers om homevideo's wilde verzoeken. Eind jaren tachtig dook hij zelfs op in een aflevering van Miami Vice.

Dergelijke fratsen, die zijn complexe imago van poëtische profeet die het allemaal ook niet weet, en van katholiek-joodse boeddhist met een zwak voor de vrouwtjes en roesmiddelen - ooit gaven zijn bandleden hem de bijnaam Captain Mandrax - doeltreffend onderuithalen, is Cohen nimmer uit de weg gegaan. Mus wijst bijvoorbeeld op de cover van Live Songs uit 1973, waarop de bard staat afgebeeld met sigaar, gemillimeterd kapsel en de duim zelfzeker in de riemlus gehaakt, zodat hij meer aan een buitenwipper doet denken dan aan pakweg de keurige knaap op de goudeerlijke pasfoto die op zijn eerste albumhoes prijkte.

Of neem het befaamde portret op de voorkant van zijn grote doorbraakplaat uit 1988, I'm Your Man, waarop Cohen met smaak een banaantje verorbert, wat al dan niet een verwijzing is naar de eerste van de Velvet Underground - de smoorverliefde Cohen schreef ooit 'Take This Longing' voor Nico...

Beeld Joost Van den Broek/HH

Priester-dichter

Cohen kan zich frivoliteit en zelfparodie permitteren omdat hij nu eenmaal zo authentiek is. Of is dat maar schijn? "Needless to say / I am one of the fakes", schrijft hij in Book of Longing, zijn voorlopig laatste dichtbundel uit 2006, en het is inderdaad maar de vraag in hoeverre een zin als "Het mannelijke en vrouwelijke element in mij vinden elkaar vanavond niet", een uitspraak die hij in 1972 deed om het voortijdig afbreken van een concert te verantwoorden, in al zijn ogenschijnlijke, ontwapenende oprechtheid nu juist niet grenst aan de koketterie of zelfs deel uitmaakt van de show.

Hetzelfde met zijn religieuze preoccupaties en taalgebruik. Het woord 'Cohen' is Hebreeuws voor priester, en de zanger is niet te beroerd om optredens af te gelasten wanneer ze toevallig op een belangrijke joodse feestdag gepland staan. Maar is dat voldoende verklaring voor wat er onlangs gebeurde in Israël? Cohen, namelijk, strekte "zijn handen uit over het publiek en sprak de joods-priesterlijke zegen uit - in het Hebreeuws nog wel." Het doet denken aan David Bowie die zich tijdens het Freddie Mercurytribuut in 1992 op de knieën liet vallen en wereldwijd de wenkbrauwen deed fronsen door het Onze Vader te reciteren.

Schrijver, zanger, gentleman, televisiegangster, ... Leonard Cohen is het allemaal.Beeld rv

Intense toewijding

Maar Cohen komt ermee weg, zoals hij er ook mee wegkwam toen hij, auteur van onder meer Flowers for Hitler, in 1970 in Duitsland zijn publiek uitdaagde om de nazigroet te brengen. Of toen hij tijdens de Jom Kippoeroorlog in 1973 naar het Israëlische front trok vanuit "een gevoel van missie en verlangen om actief deel te nemen aan de oorlog".

In een door Francis Mus in Montreal opgedolven brief uit 1963 aan zijn zus Esther schrijft Cohen: "Mijn toewijding is intenser en totaler dan bij iedereen die ik ken." Wellicht ligt daar de sleutel tot wie Cohen is, wat wil zeggen: tot wat hem zo buitengewoon maakt.

Wat hem onderscheidt van ons, is zijn inzet, zijn bereidheid om alles te doen en achter te laten, tot en met zijn masterpiece unsigned, ten faveure van de kunst en de schoonheid, en vooral zijn gave om ons aller gespletenheid onder woorden te brengen en de vele zielen die in zijn en ieders borst wonen van een indrukwekkende, unieke stem te voorzien.

Leonard Cohen is net als u en ik, zo zou je kunnen denken als je durft. Behalve dan dat hij dit soort van regels kan schrijven: "I needed so much / to have nothing to touch / I've always been greedy that way."

De demonen van Leonard Cohen van Francis Mus is verschenen bij Uitgeverij Lannoo (296 p.)

Schrijver, zanger, gentleman, televisiegangster, ... Leonard Cohen is het allemaal.Beeld rv
Leonard Cohen in 'Miami Vice'.Beeld RV
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234