Donderdag 23/01/2020

Portret

"Leo Tindemans belichaamde de christendemocratie"

Beeld Filip Claus

Oud-journalist en auteur Hugo de Ridder, die ook als secretaris voor Tindemans werkte, zal zich de oud-premier meer herinneren als een bezieler dan als een leider. "Zijn immense populariteit dankte hij niet aan demagogische oneliners. Hij was een model van politiek fatsoen."

Leo Tindemans (°1922, Zwijndrecht) was in de jaren zestig in het politieke wereldje een wat aparte figuur. Hij studeerde Econo­mie in Antwerpen (Sint-Ignatius) en Gent en ging, toen hij al Kamerlid was, in Leuven een licentie Politieke Weten­schappen behalen. (Frank Vandenbroucke is dus niet de eerste politicus-student). Hij kwam in de partij-organisatie via het Studiecen­trum CEPESS en was nationaal secretaris van de CVP-PSC tijdens de voorzitterschappen van Theo Lefèvre en Paul Vanden Boeynants. Van Theo nam hij de rechtlijnigheid over, van Paul de populariteit, werd achteraf gezegd.

In 1961 werd hij Kamerlid als eerste opvol­ger van de overleden Frans van Cauwelaert. Vrij snel deed hij zich opmerken als een specia­list in Europe­se en internationale politiek. Dat zou hij heel zijn loopbaan blijven. Hij werd adviseur buitenlandse aangelegenheden en secretaris-generaal van de Europese Unie van Christendemocraten (wat later de EVP zou worden). Dit zou in 1975 uitmonden in het fameuze rapport-Tindemans. Het bevatte voorstellen voor de rechtstreekse verkiezing voor het Europees parlement, voor een monetaire unie en voor een gemeenschappelijk buitenland- en veiligheidsbeleid. Het leverde hem de naam van Mister Europe op. Later zou de gewezen Franse premier Giscard d'Estaing verklaren dat het Europees rapport van Leo Tindemans nog een rijke inspiratiebron was voor de opstellers van de verklaring van Lissabon (2007).

Als jong Kamerlid bleef Leo Tindemans een veelgevraagd spreker. Velen bewonderden in die periode zijn christendemocratisch geloof en zijn aanstekelijk enthousiasme dat zeer velen heeft aangezet om zich in te zetten voor de politiek. Op natuurlijke wijze, zonder demagogie kon hij de grote en kleine zalen boeien met uiteenzettingen over de politieke toestand. Met zijn enorme politieke eruditie zette hij als een uitzonderlijk politieke pedagoog op begrijpelijke wijze de problemen in hun politieke context.

Eerste naoorlogse grondwetsherziening

Maar de veertiger Tindemans had ook andere pijlen op zijn boog. Als de CVP in 1964 voor het eerst een aparte studiedag houdt - tot dan waren alle studiedagen en congressen unitair CVP-PSC geweest - wordt Tindemans aange­duid als verslaggever. Zijn rapport viel erg op, was voor die tijd baanbre­kend en werd trouwens verspreid onder de titel 'Vlaam­se Beweging in de politieke actualiteit'.

Het was een pleidooi om de Vlaams-Waalse tegenstel­lingen te objectiveren maar ook om in Vlaanderen een positieve dialoog uit te bouwen tussen de CVP en de Vlaamse pressiegroepen. Dat rapport-Tindemans kan nog altijd met vrucht worden gelezen waar het handelt over regionale econo­mie, culturele autonomie, Brussel, zetelaanpassing, waarborgen, repressie en justitie.

Vier jaar later, in 1968, bij de vorming van de regering Eyskens-Merlot wordt Tindemans belast met de delicate portefeuille van 'Communautaire Betrekkin­gen'. De eerste naoorlogse grondwetsherziening was reeds meer dan vijf jaar in voorbereiding en was telkens op veto's gestrand. De val van de regering-Vanden Boeynants in 1968 over de kwestie Leuven had de Waals-Vlaamse tegenstellingen nog aangescherpt. Tindemans zou meer dan drie jaar lang zijn beste krachten inzetten om onder leiding van Gaston Eyskens een aantal noodzakelijke fundamentele hervormingen in en door het parlement te loodsen die het einde zouden beteke­nen van de toen 140 jaar oude unitaire staat.

Samen met de Waalse socialist Freddy Terwagne - op zowat alle domeinen zijn tegenbeeld - slaagde Leo Tinde­mans erin voor de toen revolutionaire nieuwig­heden als taalgroepen in het parlement, cultuurraden, economische gewestraden, de begrenzing van Brussel, de bijzondere meer­derheden in het parlement te verzamelen. Op de basisopties die in de grondwetsherziening van 1970 genomen werden is men nooit teruggekomen. Pedagoog-leraar als hij was be­schreef hij zijn strijd in twee boeken 'Handvest voor een woelig België' en 'Dagboek van de Werkgroep Eyskens', boeken die inspi­rerend en verhelderend waren voor al wie zich achter­af met de staatshervor­ming heeft ingela­ten.

Na de verkiezingen van november 1971 werd Tinde­mans minister van Landbouw - met bijzondere aandacht voor de Europese aspecten. Op de Europese raden gaf hij blijk van een grote dossierkennis en diplomatie. Zijn landbouwperiode zal nochtans vooral bekend blijven omdat hij als eerste begon met een consequent beleid voor milieubescherming en natuurbehoud o.m. door het fameuse verbod op de vogelvangst (het begin van geschil met André Cools, een fervente voorman was van de Waalse vogelvangers), een betere regeling voor het gebruik van insecticiden en pesticiden, een nieuwe jachtwetgeving en een nieuwe bosbouwpolitiek. Na een kortstondig vice-premierschap in de even kort­stondige drieledige rege­ring-Leburton wordt hij in 1974 na een indrukwekkende electo­rale score in Ant­wer­pen, forma­teur.

Een frisse aanpak

Tindemans viel op door zijn nieuwe stijl en frisse aanpak. Een journalist die hem niet placht te sparen (Frans Verleyen) beschreef hem als volgt: 'De plotse opkomst van Tindemans is een opluchtende zaak gewor­den. Want er loopt nog een man rond in wiens handen de politiek de indruk van iets fatsoenlijk maakt.' Als formateur zal Tindemans op het kasteel van Steen­okkerzeel het eerste gesprek van gemeenschap tot gemeenschap orga­niseren waarbij voor het eerst de communautai­re of taal­partij­en werden betrokken.

In moeilijke omstandigheden - de Grondwet was niet voor herziening vatbaar verklaard - krijgt de voorlo­pige gewestvorming concreet gestalte en worden de aparte ministercomités voor Vlaanderen en Wallonië opgericht. Maar Tindemans aandacht ging vooral naar de gevolgen van de olieschok: hij was een van de weinige politici die eerste oliecrisis correct inschatte. In het Kuipke in Gent sprak hij de historische woorden: "Dit is geen economische temperatuurschommeling maar een klimaatsverandering." Waarna hij pleitte voor loonmatiging.

Dat was toen ongezien. Na jaren van ongeremde groei moest worden ingebonden. De bevolking begreep het niet meteen. De christelijke vakbond ging over tot vrijdagstakingen, wat indirect leidde tot de val van de regering. Die eerste regering Tindemans deed ook drie wetten goedkeuren die bijdroegen tot de modernisering van het land en waarvan zich nu nog weldoende gevolgen zich doen voelen:
* Fusies van gemeenten waardoor het aantal gemeenten van 2358 tot 596 werd herleid;
* Huwelijksgoederenrecht waardoor de juridische gelijkheid tussen echtgenoten verwezen­lijkt werd;
* Omvorming van COO's (commissies van openbare onderstand) tot OCMW's, het sluitstuk van de sociale wetgeving.

"Ik ga naar de koning"

Tindemans regeringsperiode werd in de verkiezingen van 17 april 1977 door de kiezers beloond met 4 procent winst voor de CVP en 134.000 naamstemmen in Antwerpen voor de eerste minister. Maar hij was niet alleen populair in Vlaanderen maar ook in Wallonië in die mate dat PSC-voorzitter Nothomb zijn veto stelde tegen één Europese kieskring bij de eerste Europese verkiezingen van 1976 uit vrees dat Tindemans ook in Wallonië zou geplebisciteerd worden.

Zijn tweede regering (1977-1978) zal door velen vooral onthouden blijven door het spectaculaire ontslag van Leo Tindemans op 11 oktober 1978 met de dikwijls uitgezonden Kamerbeelden: "Ik ga naar de koning". Wat meteen het einde betekende van het historische Egmontpact. Maar de historicus zal ook noteren dat tijdens deze regering:
* de inflatie werd teruggedrongen waardoor de prijs­stijgingen in ons land tot de laagste van Europa behoorden;
* een anticrisiswet werd uitgewerkt en goedgekeu­rd zodat nieuwe impulsen konden worden gegeven aan het bedrijfsleven.
* een stelsel van tijdelijke tewerk­stellingen werd geintroduceerd om de gevolgen van de werkloosheid inge­volge de internatio­nale oliecrisis te verzachten.
* door internationale contacten en een krachtdadig begrotingsbeleid de Belgische frank tot een sterke Europese munt gemaakt.

Van zijn tweejarig voorzitterschap van de CVP (1979-1981) heeft men vooral de soms hoogoplopende meningsverschillen met premier Wilfried Martens onthouden, maar Jean-Luc Dehaene, zeker geen intimus van Tindemans, getuigde achteraf: Het geslaagde herstelbeleid van 1980-1985 was grotendeels geïnspireerd door het partijprogramma dat toen door CVP-voorzitter Leo Tindemans en CEPESS-directeur Herman van Rompuy werd opgesteld. Uit die periode dateert ook het historisch record van 983.600 naamstemmen bij de Europese verkiezingen van 1979.

Gedreven door een overtuiging

Nadien werd Tindemans in de regeringen-Martens zeven jaar minister van Buitenlandse Zaken waarin hij een fervente verdediger bleef van het Atlantisch bondgenootschap, de tijdelijke plaatsing van kernraketten verdedigde en de troebel wordende relaties met het Zaïre van Mobutu trachtte te normaliseren. Nadien werd hij opnieuw een gezaghebbend Europees parlementslid, EVP-voorzitter, opsteller van een richtinggevend Balkan en Korea-rapport. In 2002 verschenen zijn Memoires onder de titel Gedreven door een overtuiging. Zeven jaar later schreef hij er een vervolg aan onder de titel Een politiek Testament waarin hij vooral zijn periode op Buitenlandse Zaken belichtte.

Leo Tindemans is steeds meer een bezieler dan een leider geweest. Jarenlang belichaamde hij in de ogen van velen de christendemocra­tie. Hij kon daar zeer wervend over spreken en talrijk zijn de talentrijke jongeren die zich zijn discipelen noemden, onder meer Gaston Geens, Frank Swaelen, Mark Eyskens, Herman van Rompuy en vele anderen. Zijn immense populariteit dankte hij niet aan demagogische oneliners, een bevende onderlip, geloei op het voetbalveld of succes in een tv-quiz. Door zijn ernst, politieke rechtlijnigheid durfde hij tegen de tijdsgeest in te gaan, wekte hij verwachting en vooral vertrouwen bij de kiezers. Hij was een model van politiek fatsoen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234