Donderdag 17/06/2021

"Leiding geven vergt vandaag andere, vrouwelijke kwaliteiten"

Nog niet zo gek lang geleden was een vrouw op de redactie het equivalent van een ballet­danseres op een metal­festival. Vandaag heeft haast elk media­bedrijf minstens één vrouwelijke hoofd­redacteur. Is dit toeval? Of heeft dit legertje carrière­vrouwen het glazen plafond eindelijk aan scherven getrapt?

Quizvraag: wat hebben Liesbet Vriele­man (VRT), Liesbeth Van Impe (Het Nieuws­blad), Isabel Albers (eerst De Tijd, nu Het Laatste Nieuws), Indra Dewitte (Het Belang van Limburg), Kris Vanmarsenille (Gazet van Antwer­pen) en An Goovaerts (De Morgen) gemeen? Ze zijn hoofd­redacteur, uiteraard, en vrouw. Maar vooral: vijf jaar geleden zat er een vent op hun stoel. Zo snel is het Vlaamse kranten­landschap vervrouwelijkt dat Karel Verhoeven van De Standaard op koffie­kransjes met collega's nog de enige man is.

Toeval? Natuurlijk niet. In augustus 1999 publiceerde de Volkskrant een profetisch artikel, nadat Anne Branbergen de eerste vrouwelijke adjunct-hoofdredacteur was geworden bij het Nederlandse Algemeen Dagblad. Dat heette op dat moment een statement, waarmee een hoofd­redacteur erop vertrouwde dat "vrouwen hersens hebben, en hun zware verantwoordelijkheid niet ontlopen door voortdurend zwanger te worden of geheimzinnige vrouwen­kwalen te krijgen".

De redacties en journalisten­opleidingen puilden al uit van de vrouwen, maar aan de top waren ze nog met een lantaarntje te zoeken. Maar dat zou gaan veranderen, orakelde de Volkskrant, simpelweg door de macht van het getal. "Het groeiende aantal vrouwen op redacties stuit op mannelijke leiding­gevenden, overwegend oudere mannen, veertigers en vijftigers. Over een jaar of tien zijn die weg. Dan grijpen de net veertig geworden dames hun kans."

En zie!

Chantagementaliteit

Communicatie-expert Jan Callebaut spreekt van een logische evolutie. "Ik geloof niet dat media­bedrijven bewust op zoek gegaan zijn naar een vrouw. Er diende zich een generatie knappe journalisten met leider­schaps­kwaliteiten aan. En toevallig waren dat overwegend vrouwen."

Ook Pascal Kerkhove, tot twee jaar geleden hoofd­redacteur bij Gazet van Antwerpen, gelooft niet in gender­denken. "Hoofd­redacteur is een stiel. Ik zie niet in waarom vrouwen dat beter zou­den kunnen dan mannen, of omgekeerd. Er zijn maar twee categorieën van hoofd­redacteurs: goeie en slechte. Beide vind je bij mannen en vrou­wen. Ik merk ook weinig verschil in de kranten, nu ze haast allemaal door vrouwen worden geleid."

Hoewel dit niet-gender­denken vandaag de logica zelve lijkt, was er een dijk van een mentali­teits­wijziging voor nodig. In 1969 gaf de hoofd­redacteur van het Algemeen Handelsblad, H.J.A. Hofland, te kennen dat hij onvoldoende kon rekenen op zijn vrouwelijke verslag­gevers. "Ze hebben toch allemaal die chantage­mentaliteit", zei hij. "Ze buiten hun vrouw-positie uit. 'Sorry, ik heb geen zin, ik heb hoofdpijn, dat onderwerp ligt me niet...' Een vrouw moet be­wijzen dat ze haar pijntjes en inzinkingen waard is."

Liesbeth Van Impe, co­hoofd­redactrice van Het Nieuwsblad, herinnert zich hoe ze amper tien jaar geleden nog een curiosum was als politiek journaliste. "Tijdens een pers­conferentie met allerlei mannelijke collega's werd er toen nog verondersteld dat je alleen aanwezig was om de dassen van de ministers te keuren."

Van Impe oppert dat zij, en de meeste van haar concullega's, een verleden hebben in de 'mannelijke delen' van de redactie, de politieke en economische verslag­geving. "Ik betwijfel of een mode­journaliste ook zou kunnen doorgroeien tot hoofdredactrice."

Bij haar aanstelling werd ze samen met Isabel Albers, die net hoofd­redacteur van De Tijd was geworden, uitgenodigd op de sofa van De laatste show. "Blijkbaar was dat groot nieuws, vrouwelijke hoofd­redacteurs. Ik vond het eerder gek dat het zo lang had geduurd."
Albers kwam bij De Tijd in een mannen­bastion terecht, met een overwegend mannelijk lezers­publiek. Ze maakte de krant breder, relevanter en bouwde ze uit tot een multi­mediaal merk. De verkoop­cijfers stegen. Met dank aan de vrouwelijke lezer? "Mis­schien wel. Soms zag ik op de lay-out een krant liggen waarin dertig pagina's lang geen vrouw te zien was. Of een uitnodiging voor een event met alleen mannen in maatpak op. Die onbewuste automatismen heb ik moeten doorbreken, maar dat bleef moeilijk."

Opslorpende job

Een topman van een media­bedrijf wijst op de oprukkende emancipatie, die maakt dat er nu meer carrière­vrouwen zijn die niet meer automatisch hun gezin op de eerste plaats zetten. "Hoofd­redacteur is een zeer veel­eisende job. Het nieuws slaapt niet, hoofd­redacteurs evenmin. En als ze slapen, is het met de smartphone naast hun oor. Twintig jaar geleden waren er bitter weinig vrouwen die 300 procent voor die job wilden gaan. Vandaag zijn ze er wel."

Kris Vanmarsenille geeft toe dat ze blij is dat haar kinderen al 18 waren. "Nu kan ik me volop in die job gooien. Soms zit ik in het weekend nog commentaar­stukken te schrijven. En 's avonds wordt het vaak laat. Met jonge kinderen denk je toch altijd: verdorie, ik moet naar huis."

Van Impe heeft, net als Liesbet Vrieleman, geen kroost. Béatrice Delvaux van Le Soir, de eerste hoofd­redactrice in België, raadde haar aan om de job maar vijf jaar te doen en daarna nog een stukje te gaan leven. "Ik denk niet dat er één hoofdredacteur is die dit 20 jaar wil doen. Het slorpt je helemaal op", zegt Van Impe.

Albers en Indra Dewitte hebben wel jonge kinderen. "Ik heb twee zonen van 11 en 14, en die schuif ik onder geen beding aan de kant", zegt Albers. "Ik probeer ook drie keer per week 's morgens te gaan joggen. Een half uurtje energie opzuigen, voor de files. Daardoor kan ik professioneel volle gas gaan."

Ze heeft drie vuistregels om de combinatie werk-gezin gesmeerd te laten verlopen. Eén: omring je met goede mensen en delegeer. Twee: kies je gevechten, zaken veranderen doe je stap voor stap. En drie: bewaak je grenzen. "Het nieuws slaapt nooit, dat klopt, maar af en toe moet je het kunnen loslaten en ten volle bij je gezin zijn. Al is dat een constante strijd. Dat geldt trouwens ook voor mannen. Ik heb bij De Tijd veel twintigers en dertigers zien kampen met de combinatie werk-gezin. Die gezonde balans is een van mijn grootste aandachts­punten. Mijn mensen zijn mijn handen en voeten. Als zij in een leuke biotoop kunnen werken, zullen ze ook sneller boven zichzelf uitstijgen."

Vaarwel, brullende tiran

En toch zijn die vrouwen in de hoofd­redacteurs­zetel niet alleen het gevolg van de emancipatie en de macht van het getal. De job is veranderd en vraagt meer vrouwelijke competenties. Koen Marichal is onderzoeker en leiderschaps­denker aan de Antwerp Management School. In zijn boek Leider in de spiegel breekt hij een lans voor een nieuw soort leiderschap, gebaseerd op samenwerking.

Marichal: "Het machts­model van de baas die boven het voetvolk staat, is achterhaald. Kijk naar de politiek. Wie gelooft er nog in een premier die het land in zijn eentje uit het moeras kan trekken? Iedereen beseft dat we verschillende leiders nodig hebben die een sterk netwerk vormen en respect hebben voor elkaars belangen."

Een moderne hoofd­redacteur staat, volgens Marichal, tussen zijn mensen en komt tot resultaten via overleg en het filteren van een camion­lading uiteenlopende ideeën. Daarnaast moet hij of zij ook mensen kunnen motiveren en respect tonen voor de eigenheid van werknemers. "Vroeger overheerste de totale controle, nu werk je op basis van empathie en vertrouwen. Als je dat profiel zoekt, kom je in je selectie heel gauw bij vrouwen terecht."
Jan Callebaut schetst enkele actuele trends binnen bedrijven die tien jaar geleden nog ondenkbaar waren: speeches waarin de baas een fout toegeeft, bestuurs­vergaderingen waarin de jongste aanwinst meteen mee aanschuift om frisse ideeën te leveren, en verse talenten die de senior managers gaan coachen. "De macho die het allemaal weet, is ver weg. De job van CEO is veel moeilijker dan vijftien jaar geleden. Hij moet veel meer aanwezig zijn binnen zijn werk­cirkels, en elke dag tonen waarom hij de baas is."

Over één ding zijn zowat alle gespreks­partners het eens: de hoofd­redacteur als brullende tiran is passé. De namen van Luc Van Loon, Rudy Collier en Peter Vander­meersch vallen. "Vander­meersch zei ooit dat er in de zoo nog koten open­stonden voor journalisten die slechte stukken schreven", zegt Jeroen Denaeghel, ex-hoofd­redacteur van P-magazine. "Als je dat nu doet, krijg je de personeels­dienst op je dak. De aan whisky verslaafde hoofd­redacteur die met de vuisten op tafel bevelen uitstuurt, dat wordt niet meer gepikt. Mensen kraken meteen. Het werk­tempo en de druk op journalisten is enorm gestegen. Het zijn lange dagen en je moet vermijden dat mensen uitgeblust geraken. Dat kan alleen door te investeren in menselijke relaties. De komst van Liesbet Vriele­man werd bij de VRT op luid applaus onthaald. Dat duidt erop dat ze bij haar vorige passage bij de VRT een goede sfeer heeft neer­gezet in haar team."

Denaeghel geeft toe dat hij het als baas vaak moeilijk had om rekening te houden met de persoonlijke besognes van zijn journalisten. "Ik wilde vooral een goed blad maken. Mensen die kampten met onzekerheid, burn-out of een ziek kind: ik wist niet hoe ik daarmee moest omgaan. Ik was vaak nogal direct. Vrouwen zijn gevoeliger en hebben doorgaans meer tact. Ze beseffen beter hoe iets zal overkomen. Dat maakt hen betere people­managers."
Vanmarsenille sluit zich daarbij aan. "Ik praat héél veel met mijn mensen. Ik weet wie aan het verbouwen is of wiens vader in het ziekenhuis ligt. Mensen die het moeilijk hebben, kun je best niet te hard aanpakken. Met stoere taal de stress opdrijven, werkt contra­productief. Als ze hun zaakjes op orde hebben, komen ze vanzelf wel weer boven­drijven."

Albers gelooft niet dat die begrip­volle aanpak typisch vrouwelijk is. "Vrouwen betere people­managers? Dat is een grove veralgemening. Ik ken ook mannen die hun redactie met veel menselijkheid aansturen. En vrouwen zonder een bal empathie. Een empathische aanpak betekent ook niet dat je niet heel veel­eisend kunt zijn. Ik wil dat mijn mensen zich lekker in hun vel voelen, maar van mijn doel­stellingen doe ik geen sikkepit af."

De glazen afgrond

Het is opvallend dat de hoofd­redactie steeds vaker bemand wordt door twee mensen. Van Impe vormt een hechte tandem met Pascal Weiss. Vanmarsenille dubbelde een tijd met Rudy Collier. En Albers behoort bij Het Laatste Nieuws zelfs tot een koptrio. "Onze job is enorm complex geworden", zegt Van Impe. "Je moet niet alleen een papieren krant maken, maar ook een site beheren, een app aansturen, met het management overleggen, meedenken over nieuwe business­modellen, strategische plannen uitrollen... En ergens tussendoor moet je ook je mensen tevreden houden. Daarvoor heb je zo'n waaier aan eigenschappen nodig dat je die zelden in één persoon vindt. Met twee verschillende persoonlijkheden ondervang je meer aspecten van de job. Ik heb met Pascal Weiss een duidelijke rol­verdeling, die aansluit bij onze kwaliteiten en totaal los­staat van mannetje-vrouwtje."

Marichal ziet die duo­leider­schappen ook opduiken bij ziekenhuizen en aan universiteiten. "Dat is typisch voor creatieve sectoren of complexe domeinen die onder druk staan. Het is wijs om aan de top twee strekkingen en twee verschillende disciplines te verenigen."

Er bestaat ook een negatieve lezing van de huidige trend tot vervrouwelijking in de media. Vol­gens de theorie van de glazen afgrond mogen vrouwen het pas proberen als de mannen met de handen in het haar zitten. "In sectoren die het moeilijk hebben, zie je vrouwen zich soms met ware doods­verachting in een topjob storten, terwijl de mannen naar sectoren vluchten waar ze makkelijker succes kunnen boeken. Marianne Thyssen, Caroline Gennez en Gwendolyn Rutten werden niet toevallig partijvoorzitter op het moment dat hun partijen het moeilijk hadden. Dat was een typisch geval van glazen afgrond. De mannen zaten toen in het struik­gewas te lachen, wachtend op betere tijden."

Albers reageert met een quote van Margeret Thatcher. "If you want anything said, ask a man. If you want anything done, ask a woman. (lacht) Serieus: de digitale uitdagingen waar we voor staan, zijn gigantisch. Daar zullen we sterke mannen en vrouwen voor nodig hebben."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234